Тимусий грусниң йеңи мақалиси: «хитай һөкүмитиниң уйғур миллий кимликини роһий кесәллик дәп атиши»

Мухбиримиз ирадә
2019-08-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка индияна университетиниң дотсенти, хитайшунаслиқ бойичә ярдәмчи профессор тим грос әпәнди уйғур мәсилиси тоғрисидики йиғинда сөзлимәктә. 2018-Йили ноябир, вашингтон.
Америка индияна университетиниң дотсенти, хитайшунаслиқ бойичә ярдәмчи профессор тим грос әпәнди уйғур мәсилиси тоғрисидики йиғинда сөзлимәктә. 2018-Йили ноябир, вашингтон.
Photo: RFA

Хитай һөкүмити уйғур елидә йолға қойған лагерлири һәққидә нурғун тәшвиқат филимлирини тарқитип, «меңиси зәһәрләнгән» кишиләрниң өзлүкидин бу йәрләргә тизимлитип, наһайити яхши муһитларда «өгиниш» қиливатқанлиқини тәшвиқ қилди. Бирақ, хитай һөкүмити тарқитиватқан бу тәшвиқат филимлиридики кишини биарам қилидиған инчикә тәпсилатлар уйғурлар вәзийитини көзитип келиватқан мутәхәссисләрниң көзидин қечип қутулалмиған иди.

Америка индияна университетиниң дотсенти, хитайниң милләтләр сиясити вә уйғурлар һәққидә тәтқиқат билән шуғуллинип келиватқан доктор тимусий грус әнә шуларниң бири. У, «хитай архиплири» намлиқ журналда «уларниң роһий һалити нормаллашқанда андин җәмийәттә бәхтияр һалда яшайду-хитай һөкүмитиниң уйғур миллий кимликини роһий кесәллик дейиши» мавзусида бир мақалә елан қилип хитай һөкүмити қоллиниватқан бу «роһий кесәллик» аталғуси үстидә мулаһизә йүргүзгән.

У мақалисидә хитай һөкүмити уйғур елидә йолға қойған лагерларни қандақ тәшвиқ қилишидин қәтийнәзәр, бу уйғурларниң өйлиридин, аилисидин мәҗбурий һалда җуда қилинип, балилиридин мәҗбурий айриветилгәнликини, уларниң хитай һөкүмити «қайта тәрбийә мәркәзлири» дәп атайдиған «йиғивелиш лагерлири» да өз ирадисигә хилап һалда вә өзиниң бу йәрдин қачан қутулуп чиқип кетидиғанлиқиниму билмигән асаста яшашқа мәҗбур болуватқанлиқини билдүрди. У уйғур елидә йолға қоюлуватқан лагер түзүмигә аит барлиқ деталларни бирләштүргәндә буниң һәргизму хитай һөкүмити өзини ақлашқа урунуватқандәк «террорлуққа қарши туруш һәрикити» әмәс, әксичә бир милләтниң миллий алаһидиликлирини зораванларчә вә түптин йоқитишни мәқсәт қилған һәрикәт икәнликини, бу тутқунларниң оқуғучи әмәс, бәлки мәһбус икәнликини әскәрткән.

Биз доктор тимусй грусни зиярәт қилип униң бу мақалиси һәққидә сөһбәт елип бардуқ. У мақалини йезиштики мәқсәт һәққидә тохтилип мундақ деди:

«Мән бу мақаләм арқилиқ хитай һөкүмитиниң һазирқи бу сиясәтлириниң кәйнидики һәрикәтләндүргүч күчни вә хитай компартийәсиниң хитай болмиған милләтләргә қаратқан сиясәтлиридики логикини қидирип чиқиришқа тириштим. Немә үчүн уйғур миллий мәдәнийитини тәшкил қилған оттура асия мәдәнийити, түрк вә исламдин ибарәт бу амилларниң хитай һөкүмитиниң йоқитиш нишаниға айланғанлиқи мени әҗәбләндүрди. Мән буниңға җаваб тепиш нийити билән йолға чиқип районниң тарихи вә хитай компартийәсиниң хитай болмиған милләтләргә йүргүзгән сиясәтләр тарихини тәкшүрүп чиқтим»

Тимусий грусниң қаришичә, уйғурларға йүргүзүлүватқан бүгүнки сиясәт туюқсиз оттуриға чиққан бир өзгиришиниң нәтиҗиси әмәс икән. У мақалисидә буниңға төвәндикидәк изаһат бәргән:

«Әлвәттә, кейинки йилларда америка башламчилиқидики хәлқаралиқ террорлуққа қарши уруш вә униңға әгишип кәлгән исламдин қорқуш хаһишиниң хитай һөкүмитиниң түркий мусулманларға йүзсизлик билән йүргүзүватқан сиясәтлирини күчәйтишигә җасарәт бәргәнлики рәт қилғусиз бир пакит. Әмма биз йәнә хитай компартийәсиниң өзи тәһдит дәп қариған һәрқандақ бир мәдәнийәтни ‹кесәллик' дәп қарайдиған әнәниси барлиқиниму муәййәнләштүрүшимиз керәк.»

Тимусий грус «хитай архиплири» да елан қилған бу зор һәҗимлик мақалисидә хитай компартийәсиниң әнәнисини әтраплиқ анализ қилған. Униң қаришичә, хитай компартийәси өз территорийәси ичидики хитай болмиған милләтләрни, уларниң мәдәнийитини пәс көрүп, уни қандақтур ишғал қилғучи күчләр берип сақайтмиса болмайдиған «бинормаллиқ» яки «роһий кесәллик» дәп қарайдикән. Партийә әмәлдарлири башқа мәдәнийәтләрни «кесәл» вә өзлирини шу кесәлни давалайдиған «дохтур» қилип көрсәткән. Хитай компартийәси хитай мәдәнийитини асасий еқим қилип, пәрқлиқ мәдәнийәтләрни «кәйнидә қалған», «қалақ» дәп тәшвиқ қилиш вә уни пүтүн васитиләрни ишқа селип туруп кәң омумлаштуруш арқилиқ өзлириниң хитай болмиғанларға қиливатқан зораванлиқини нәзәрийәви асасқа игә қилған яки мундақчә ейтқанда, уни йоллуқ қилип көрсәткән. Мав зидуң дәвридә хитай һөкүмити тибәтләрниң қәдимий тебабитини нишанға елип, уни һәдисила «илмий қиммити йоқ» дәп һуҗум қилип, униң орниға хитай тебабәтчиликини таңған болса, 1990-йилларда «фалунгуң» тәриқитиниму «роһий бинормаллиқ» дәп туруп зәрбә бәргән.

Тимусийниң қаришичә, бу икки вәқә заман вә макан җәһәттин бир-биридин пәрқләнсиму әмма хитай һөкүмитиниң асасий еқим болмиған мәдәнийәтләргә тутуватқан муамилисини вә хитай һөкүмәт әмәлдарлириниң «арқида қалған» дәп қаралған мәдәнийәтләрни вә дини гуруппиларни коллектип һалда җазалишиға қандақ асас яритиватқанлиқини чүшинишимизгә ярдәмчи болалайдикән.

Бу йәрдә диққәт қилишқа тегишлик бир нуқта болса, «фалунгуң» муритлириға қарита омумйүзлүк бастуруш һәрикити йүргүзүлгән 1990-2000-йиллар арисида вәзипә өтигән чен чөәнго болса бүгүнки күндә уйғур елиниң партком секретари болуп ишлимәктә.

Тимусий мақалисидә мундақ дегән:

«Хитай һөкүмити һазир кәң түрдә базарға селиватқан уйғур мусулманлириниң мәдәнийитини ‹давалашқа тегишлик кесәл' дәп аташ вә уни давалаш сиясити ғәрбниң ‹кәшпияти' болмастин, бәлки мав зидуңниң уйғур елидики йәрлик мусулман милләтләр нәзәрдә тутулған ‹нуқтилиқ нопус' көз қариши вә хитай компартийәсиниң уйғурларни хитайниң земин пүтүнлүкиниң йошурун тәһдити вә хитай алдидики бир тосалғу, дәп қарайдиған көз қаришиниң омумйүзлүк қобул қилинип, тәдриҗий күчләндүрүлүшидин оттуриға чиққан.»

У, «юқириқи сиясәтләр заман ичидә охшимиған сәвәбләр билән тәрәққий қилип маңди, бирақ 2016-йили ши җинпиң ‹бир бәлвағ бир йол сиясити' ни рәсмий түрдә йолға қоюп, уни әмәлгә ашурушқа күчлүк мәркәзләшти. Нәтиҗидә фалунгуң мәсилисини вә тибәтни бир тәрәп қилишта синақтин өткән чен чөәнгони уйғур райониға йөткәп әкәлди. Мана бу икки сиясий вәқә уйғур елидә йолға қоюлуватқан сиясәтләрниң бүгүнкидәк шәкил елишиниң икки асаслиқ сәвәбидур,» дәйду.

Тимусий грус хитай һөкүмитиниң шөһрәт закирға охшаш әмәлдарлири вә шинхуа қатарлиқ һөкүмәт еғизлириниң һәммисиниң аталмиш «қайта тәрбийә мәркәзлири» дин сөз ачқанда әнә шу «зиянлиқ идийәләр билән юқумланған» кишиләрни «давалап сақайтиватимиз» дегәнгә охшаш һекайиләрни базарға селиватқанлиқи вә нәтиҗидә уйғур қатарлиқ мусулман түркий милләтләрниң мәдәнийитиниң йоқилиши вә уларниң системилиқ һалда зораванлиққа учришини кәлтүрүп чиқиватқанлиқини әскәрткән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт