Timusiy grusning yéngi maqalisi: "Xitay hökümitining Uyghur milliy kimlikini rohiy késellik dep atishi"

Muxbirimiz irade
2019-08-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika indiyana uniwérsitétining dotsénti, xitayshunasliq boyiche yardemchi proféssor tim gros ependi Uyghur mesilisi toghrisidiki yighinda sözlimekte. 2018-Yili noyabir, washin'gton.
Amérika indiyana uniwérsitétining dotsénti, xitayshunasliq boyiche yardemchi proféssor tim gros ependi Uyghur mesilisi toghrisidiki yighinda sözlimekte. 2018-Yili noyabir, washin'gton.
Photo: RFA

Xitay hökümiti Uyghur élide yolgha qoyghan lagérliri heqqide nurghun teshwiqat filimlirini tarqitip, "Méngisi zeherlen'gen" kishilerning özlükidin bu yerlerge tizimlitip, nahayiti yaxshi muhitlarda "Öginish" qiliwatqanliqini teshwiq qildi. Biraq, xitay hökümiti tarqitiwatqan bu teshwiqat filimliridiki kishini bi'aram qilidighan inchike tepsilatlar Uyghurlar weziyitini közitip kéliwatqan mutexessislerning közidin qéchip qutulalmighan idi.

Amérika indiyana uniwérsitétining dotsénti, xitayning milletler siyasiti we Uyghurlar heqqide tetqiqat bilen shughullinip kéliwatqan doktor timusiy grus ene shularning biri. U, "Xitay arxipliri" namliq zhurnalda "Ularning rohiy haliti normallashqanda andin jem'iyette bextiyar halda yashaydu-xitay hökümitining Uyghur milliy kimlikini rohiy késellik déyishi" mawzusida bir maqale élan qilip xitay hökümiti qolliniwatqan bu "Rohiy késellik" atalghusi üstide mulahize yürgüzgen.

U maqaliside xitay hökümiti Uyghur élide yolgha qoyghan lagérlarni qandaq teshwiq qilishidin qet'iynezer, bu Uyghurlarning öyliridin, a'ilisidin mejburiy halda juda qilinip, baliliridin mejburiy ayriwétilgenlikini, ularning xitay hökümiti "Qayta terbiye merkezliri" dep ataydighan "Yighiwélish lagérliri" da öz iradisige xilap halda we özining bu yerdin qachan qutulup chiqip kétidighanliqinimu bilmigen asasta yashashqa mejbur boluwatqanliqini bildürdi. U Uyghur élide yolgha qoyuluwatqan lagér tüzümige a'it barliq détallarni birleshtürgende buning hergizmu xitay hökümiti özini aqlashqa urunuwatqandek "Térrorluqqa qarshi turush herikiti" emes, eksiche bir milletning milliy alahidiliklirini zorawanlarche we tüptin yoqitishni meqset qilghan heriket ikenlikini, bu tutqunlarning oqughuchi emes, belki mehbus ikenlikini eskertken.

Biz doktor timusy grusni ziyaret qilip uning bu maqalisi heqqide söhbet élip barduq. U maqalini yézishtiki meqset heqqide toxtilip mundaq dédi:

"Men bu maqalem arqiliq xitay hökümitining hazirqi bu siyasetlirining keynidiki heriketlendürgüch küchni we xitay kompartiyesining xitay bolmighan milletlerge qaratqan siyasetliridiki logikini qidirip chiqirishqa tirishtim. Néme üchün Uyghur milliy medeniyitini teshkil qilghan ottura asiya medeniyiti, türk we islamdin ibaret bu amillarning xitay hökümitining yoqitish nishanigha aylan'ghanliqi méni ejeblendürdi. Men buninggha jawab tépish niyiti bilen yolgha chiqip rayonning tarixi we xitay kompartiyesining xitay bolmighan milletlerge yürgüzgen siyasetler tarixini tekshürüp chiqtim"

Timusiy grusning qarishiche, Uyghurlargha yürgüzülüwatqan bügünki siyaset tuyuqsiz otturigha chiqqan bir özgirishining netijisi emes iken. U maqaliside buninggha töwendikidek izahat bergen:

"Elwette, kéyinki yillarda amérika bashlamchiliqidiki xelq'araliq térrorluqqa qarshi urush we uninggha egiship kelgen islamdin qorqush xahishining xitay hökümitining türkiy musulmanlargha yüzsizlik bilen yürgüzüwatqan siyasetlirini kücheytishige jasaret bergenliki ret qilghusiz bir pakit. Emma biz yene xitay kompartiyesining özi tehdit dep qarighan herqandaq bir medeniyetni 'késellik' dep qaraydighan en'enisi barliqinimu mu'eyyenleshtürüshimiz kérek."

Timusiy grus "Xitay arxipliri" da élan qilghan bu zor hejimlik maqaliside xitay kompartiyesining en'enisini etrapliq analiz qilghan. Uning qarishiche, xitay kompartiyesi öz térritoriyesi ichidiki xitay bolmighan milletlerni, ularning medeniyitini pes körüp, uni qandaqtur ishghal qilghuchi küchler bérip saqaytmisa bolmaydighan "Binormalliq" yaki "Rohiy késellik" dep qaraydiken. Partiye emeldarliri bashqa medeniyetlerni "Késel" we özlirini shu késelni dawalaydighan "Doxtur" qilip körsetken. Xitay kompartiyesi xitay medeniyitini asasiy éqim qilip, perqliq medeniyetlerni "Keynide qalghan", "Qalaq" dep teshwiq qilish we uni pütün wasitilerni ishqa sélip turup keng omumlashturush arqiliq özlirining xitay bolmighanlargha qiliwatqan zorawanliqini nezeriyewi asasqa ige qilghan yaki mundaqche éytqanda, uni yolluq qilip körsetken. Maw zidung dewride xitay hökümiti tibetlerning qedimiy tébabitini nishan'gha élip, uni hedisila "Ilmiy qimmiti yoq" dep hujum qilip, uning ornigha xitay tébabetchilikini tangghan bolsa, 1990-yillarda "Falun'gung" teriqitinimu "Rohiy binormalliq" dep turup zerbe bergen.

Timusiyning qarishiche, bu ikki weqe zaman we makan jehettin bir-biridin perqlensimu emma xitay hökümitining asasiy éqim bolmighan medeniyetlerge tutuwatqan mu'amilisini we xitay hökümet emeldarlirining "Arqida qalghan" dep qaralghan medeniyetlerni we dini guruppilarni kolléktip halda jazalishigha qandaq asas yaritiwatqanliqini chüshinishimizge yardemchi bolalaydiken.

Bu yerde diqqet qilishqa tégishlik bir nuqta bolsa, "Falun'gung" muritlirigha qarita omumyüzlük basturush herikiti yürgüzülgen 1990-2000-yillar arisida wezipe ötigen chén chöen'go bolsa bügünki künde Uyghur élining partkom sékrétari bolup ishlimekte.

Timusiy maqaliside mundaq dégen:

"Xitay hökümiti hazir keng türde bazargha séliwatqan Uyghur musulmanlirining medeniyitini 'dawalashqa tégishlik késel' dep atash we uni dawalash siyasiti gherbning 'keshpiyati' bolmastin, belki maw zidungning Uyghur élidiki yerlik musulman milletler nezerde tutulghan 'nuqtiliq nopus' köz qarishi we xitay kompartiyesining Uyghurlarni xitayning zémin pütünlükining yoshurun tehditi we xitay aldidiki bir tosalghu, dep qaraydighan köz qarishining omumyüzlük qobul qilinip, tedrijiy küchlendürülüshidin otturigha chiqqan."

U, "Yuqiriqi siyasetler zaman ichide oxshimighan sewebler bilen tereqqiy qilip mangdi, biraq 2016-yili shi jinping 'bir belwagh bir yol siyasiti' ni resmiy türde yolgha qoyup, uni emelge ashurushqa küchlük merkezleshti. Netijide falun'gung mesilisini we tibetni bir terep qilishta sinaqtin ötken chén chöen'goni Uyghur rayonigha yötkep ekeldi. Mana bu ikki siyasiy weqe Uyghur élide yolgha qoyuluwatqan siyasetlerning bügünkidek shekil élishining ikki asasliq sewebidur," deydu.

Timusiy grus xitay hökümitining shöhret zakirgha oxshash emeldarliri we shinxu'a qatarliq hökümet éghizlirining hemmisining atalmish "Qayta terbiye merkezliri" din söz achqanda ene shu "Ziyanliq idiyeler bilen yuqumlan'ghan" kishilerni "Dawalap saqaytiwatimiz" dégen'ge oxshash hékayilerni bazargha séliwatqanliqi we netijide Uyghur qatarliq musulman türkiy milletlerning medeniyitining yoqilishi we ularning sistémiliq halda zorawanliqqa uchrishini keltürüp chiqiwatqanliqini eskertken.

Toluq bet