Simon adams: "Méni qiziqturghini shu polat simlar we égiz tamlarning keynide néme ishlarning yüz bériwatqanliqidur"

Muxbirimiz sada
2019-09-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Sim tiken bilen oralghan "Terbiyelesh merkizi" ning közitish munari. 2018-Yili 4-séntebir, dawanching.
Sim tiken bilen oralghan "Terbiyelesh merkizi" ning közitish munari. 2018-Yili 4-séntebir, dawanching.
REUTERS

Yéqindin buyan muhajirettiki herqaysi kishilik hoquq organliri we pa'aliyetchilirining Uyghur mesilisini dunyagha anglitish yolida izchil tirishchanliq körsitishi netijiside gherbte bu mesilige köngül bölidighan organlar we kishilerning sani barghanséri köpiyishke yüzlenmekte.

Yéqinda amérikaning nyu-york shehirige jaylashqan "Kishilik hoquqni qoghdash mes'uliyiti dunyawi merkizi" Uyghurlar nöwette uchrawatqan éghir ziyankeshlikler heqqide bir doklat élan qilghan bolup, doklatta Uyghurlarning omomiyyüzlük ehwali tepsiliy tonushturulghan.

"Kishilik hoquqni qoghdash mes'uliyiti dunyawi merkizi" 2008-yili féwralda nyu-york shehiride qurulghan. Mezkur organ asasliqi dunyadiki qirghinchiliqqa duch kelgen, urush jinayetchilirining ziyankeshlikke uchrighan, irqiy qirghinchiliqning qurbanigha aylan'ghan yaki kishilik hoquqi depsende bolghan milletlerning hoquqini qoghdashni meqset qilidiken.

Mezkur organning ijra'iye diréktori simon adams tiwittér bétige yollighan uchurida milyonlighan Uyghurning nöwette atalmish "Qayta terbiye merkizi" ge qamalghanliqi, herqaysi döletlerning bu mesilige jiddiy qarishi kéreklikini bildürgen idi. Shu munasiwet bilen biz simon adams bilen Uyghur mesilisi heqqide téléfon söhbiti élip barduq.

Muxbir: amérikadiki köpligen hökümet xadimliri we sizge oxshash amérika puqralirining Uyghurlar mesilisige yéqindin köngül bölüshidin biz heqiqeten memnun bolduq.

Simon adams: bu bir üchün heqiqeten bir muhim mesilidur. Men özüm amérika puqrasi emes, emma amérikada yashaymen hem mushu yerde xizmet qilimen. Men Uyghur mesilisige bolghan diqqet-étibarning yéterlik bolmaywatqanliqidin bekla endishe qildim. Men nöwette xizmet qiliwatqan teshkilat (kishilik hoquqni qoghdash mes'uliyiti dunyawi merkizi) ge nisbeten Uyghur mesilisi b d t da we pütün dunyadiki hökümet organlirida choqum tilgha élinishi zörür bolghan bir muhim mesilidur. Halbuki, men özüm amérikada yashaydighanliqim üchün amérikaliqlarning bu mesilige téximu estayidil mu'amile qilishini ümid qilimen.

Muxbir: siz qachandin bashlap we néme wejidin Uyghurlar mesilisige diqqet qilip qaldingiz?

Simon adams: Uyghur mesilisi qisqa waqitning ichidila hés qilip yételeydighan bir téma emes. Ilgiriki yillarda shinjangdin we xitayning ichki ölkiliridin omumyüzlük intayin yaxshi uchurlargha érishkili bolatti. Ötken yildin buyan bu xil uchurlar téximu delil-ispatliq we ishenchlik halette toplinishqa bashlidi. Biz mushu uchurlarni bir yerge toplash arqiliq xitayda yüz bériwatqan ishlarni toluq körsitip béreleydighan bir mukemmel qurulmigha érisheliduq. Emeliyette Uyghurlarni nishan qilghan basturush bir yil awwal bashlan'ghan ish emes, bu heriketning yürgüzülüwatqinigha uzaq yillar boldi. Halbuki, yéqinqi mezgildiki Uyghurlarni zor kölemlik tutqun qilish, yeni atalmish "Qayta terbiye" herikiti yuqiriqi siyasetning derijisini yuqiri pellige kötürdi.

Muxbir: nöwette xitay hökümiti milyondin artuq Uyghur tutqun qilin'ghan bu jayni "Tutup turush merkizi", "Qayta terbiye merkizi", "Kespiy téxnika terbiye merkizi" qatarliq oxshimighan namlar bilen atap kelmekte. Halbuki, amérika hökümitidiki nopuzluq erbablar we bezi tetqiqatchilar bu orunlarni 2-dunya urushi mezgilide gérmaniyening yehudiylarni solighan "Jaza lagérliri" yaki sabiq sowét ittipaqi dewridiki "Gulag" lagérlirigha oxshash jay, déyishmekte. Sizningche, bu heqiqeten xitay hökümiti dewatqinidek normal "Kespiy téxnika merkizi" mu?

Simon adams: undaq emes. Xitay hökümiti u jaylarni qandaq namda atighusi kelse shundaq atisun, bu men üchün unche muhim emes, emma méning diqqet qilidighinim shu polat simlar we qorshaw tamlarning keynide néme ishlarning yüz bériwatqanliqidur. Bizning dep béreleydighinimiz, bu jay xitaydiki Uyghurlar we bashqa türkiy musulmanliri ixtiyariy méngip yüreleydighan, erkin azade yashiyalaydighan orun emes. Shundaq jaylarda tutqun bolup turuwatqanlar özining salametliki yaki parawanliqi üstidin qarar béreleydighan salahiyetkimu ige emes. Xitay hökümiti ularning kishilik hoquqigha éghir derijide ziyankeshlik qiliwatqanliqi éniq.

Muxbir: sizningche, xitay hökümiti bilen Uyghurlarning arisidiki mesile zadi néme?

Simon adams: méningche, xitay döliti Uyghurlarning bashqa milletler bilen bolghan medeniyet hem étiqad jehettiki oxshashmasliqlirini yaxshi bir terep qilalmaywatidu. Ular pütkül Uyghur millitini "Diniy ashqunluq we térorluqning bir chong yoshurun tehditi," dep qarap keldi. Ular türlük amallarni ishlitip Uyghurlarni xitay hökümitige nisbeten medeniyet jehettin yaki siyasiy jehettin bir tehdit, dégen uqumni shekillendürdi. Emeliyette bu bir éghir xataliq. Méningche, xitay hökümiti shinjangni "Saqchi döliti" ge aylandurmasliqi hemde Uyghurlarni uzun yilliq we shanliq en'enisidin ayrip, ulargha qarita sistémiliq ziyankeshlikni élip barmasliqi kérek idi. Xitay hökümiti Uyghurlarni öz aldigha hoquq-menpe'et we izzet-hörmetke ige normal puqra, dep qarishi we ular bilen hemkarliq ornitishi kérek idi.

Muxbir: xitay hökümiti nöwette Uyghurlarning til-yéziqi we ma'aripini yoqitishqa urunuwatidu, shu wejidin Uyghur ziyaliylirimu xitayning yoqitish nishanigha aylanmaqta. Bu heqte néme oylidingiz?

Simon adams: shundaq, bir milyon etrapidiki Uyghurlarning tutup turush lagérlirigha qamilishi axbarat wasitilirining küchlük diqqitini tartip keldi. Halbuki, bu yerde yüz bériwatqan yene nurghun ishlar yéterlik diqqet qozghiyalmaywatidu. Uyghurlar we bashqa türkiy musulmanlarning esirlerdin béri dawamliship kéliwatqan qoyuq medeniyet en'enisi bar. Biraq xitay hökümiti yéqindin buyan Uyghurlarning meschitlirini chéqip, ularning medeniyitini yoq qilishqa urunuwatidu. Manga nisbeten bu qilmish insaniyetni özining medeniyet mirasliridin rehimsizlik bilen ayriwétish hésablinidu. Bu xitay hökümitining nöwette Uyghur medeniyitige munasiwetlik herqandaq bir alametni yoqitip tashlash urunushini körsitip béreleydu.

Muxbir: sizningche, gherb elliri xitayning Uyghurlargha séliwatqan yuqiriqi bésimliri üchün qandaq emeliy heriketlerni qollinishi kérek?

Simon adams: méningche, eng awwal xitay hökümitining özining xatalirini tüzitish üchün heriket qilishi kérek. Ular atalmish "Ashqunluqqa qarshi turush" namida chiqarghan qanun-nizamlirini emeldin qaldurush kérek. Ular lagérlarni, "Saqchi döliti" sistémisini, Uyghurlarni nishan qilghan we izchil dawamlishiwatqan bu zorawanliqlarni toxtitishi kérek. Shundaq bolghandila bu sistémiliq ziyankeshliklerge xatime bergili bolidu, elwette hökümet buni xalighan ehwal astida. Méningche, xelq'ara jama'et ulargha küchlük bésim qilishi kérek. Biz xitay dölitini igilik hoquqluq, küchlük we muhim dölet dep tonuymiz. Emma bu ularning chiraghni öchürüp, ishik-dérizini him taqap öz xelqige néme qilghusi kelse shuni qilsa bolidu, dégenlik emes, elwette. B d t kishilik hoquq aliy kéngishi we qirghinchiliqning aldini élish komitétining Uyghurlardek mushundaq zulumgha uchrawatqan milletlerni qoghdash mes'uliyiti bar. Elwette, xelq'araliq jem'iyetmu xitaygha qiliwatqan bésimini izchil kücheytishi kérek.

Toluq bet