Адриян зенз: «дуня әгәр уйғурларниң мәсилисидә һәрикәткә кәлмисә, һечким кишилик һоқуққа көңүл бөлүштин сөз ачмисун»

Мухбиримиз ирадә
2019-11-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур елидики лагерлар мәсилисидики тонулған тәтқиқатчи адриян зенз CNN телевизийәсиниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2019-Йили 24-ноябир.
Уйғур елидики лагерлар мәсилисидики тонулған тәтқиқатчи адриян зенз CNN телевизийәсиниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2019-Йили 24-ноябир.
CNN Twitter

24-Ноябир йәкшәнбә күни, хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йолға қойған йиғивелиш лагерлириға мунасивәтлик бир қатар мәхпий һөҗҗәтлири ашкариланғандин кейин, лагерларниң көлими вә униң пүткүл уйғур җәмийитигә көрситиватқан тәсирлири хәлқарада зор инкас қозғиди. Хәлқарадики нопузлуқ ахбаратлар һәммиси бу һәқтә мәхсус хәвәрләрни ишләп тарқатти. CNN Телевизийәси бу һәқтә тарқатқан хәвиридә ашкариланған һөҗҗәтләрни бирму-бир көздин кәчүрүп чиққан тәтқиқатчи адриян зенизни зиярәт қилди. Адриян зенз хитай һөкүмитиниң уйғур елидә әмәлийләштүрүватқан сиясәтлири һәққидә интайин муһим тәпсилатларни ашкарилиди. У CNN телевизийәсигә қилған сөзидә у көздин кәчүргән бу мәхпий һөҗҗәтләрдә миңлиған уйғур йеза хәлқигә аит санлиқ мәлуматлар барлиқини вә бу санлиқ мәлуматлардин қариғанда бир қисим орунларда 50 пирсәнткә йеқин аилиниң әң ғоллуқ әзасиниң лагерға елип кетилгәнликини билдүрди. У мундақ деди: «тутқун қилинған кишиләргә аит нопус анализлиридин қариғанда бу тутқунлар хитайниң тәшвиқат видийолирида көрситилгәндәк яшлар яки яш қизлар әмәс. Бәлки 32 яштин 59 яшқичә болған арилиқтики әрләр болуп, улар бир мәдәнийәтниң тошуғучилиридур, бир өйниң ери вә атилардур.»

Адриян зенз сөзидә йәнә хитай һөкүмитиниң бу орунларни «кәспий маһарәт билән тәрбийәләш орни» дегән тәшвиқатиниңму пүтүнләй ялғанлиқини ейтти. У мундақ деди: «2017-йили чиқирилған бир һөҗҗәткә қарайдиған болсақ, бу лагерларға қобул қилинған йүзлигән ‹тәрбийәлигүчиләр'дин һечқандақ бир кәспий алаһидилик, университет дипломи тәләп қилинмиған. Уларға пәқәт оттура мәктәп пүттүргән болуш вә хитайчә сөзләйдиған болуш шәрти қоюлған».

CNN Телевизийәси риясәтчиси бәккий андерсон программа давамида адириян зенздин «сиз ню-йорк вақти гезитидә язған мақалиңизда хитай һөкүмити әмди бу пакитларни рәт қилалмайду, дәпсиз. Сизчә әмдики қәдәмдә немә болиду?» дәп сориди. Адриян зениз буниңға төвәндикидәк җаваб бериду: «һазир пакитларниң һәммиси үстәл үстидә вә бу хәлқара җәмийәткә қилинған наһайити чоң бир хитаб. Болупму бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға охшаш хәлқаралиқ органларға қилинған бир чақириқ. Әгәр биз кишилик һоқуққа көңүл бөлимиз дәйдикәнмиз, мана бу һәрикәткә өтидиған вақиттур. Ундақ болмайдикән, биз ‹кишилик һоқуққа көңүл бөлүш дегәндин еғиз ачмаслиқимиз керәк. Биз чоқум тәдбир елишимиз керәк. Пакитлар сиясәтчиләрни, дунядики дипломатларни йәһудий қирғинчилиқидин буянқи әң зор көләмлик тутқун һәрикитигә қарши һәрикәткә өтүшкә чақириватиду.»

Адриян зензниң юқиридики сөзлири иҗтимаий таратқуларда күчлүк алқишқа еришти. У, «ню-йорк вақти» гезитидиму мәхсус мақалә елан қилип, ашкариланған һөҗҗәтләрдики кишини чөчүтидиған муһим деталларни ашкарилиған иди. Адриян зенз хитайниң рәсмий истатистикилириға асасланғанда 2015-2018-йиллири арисида қәшқәр вә хотәндин ибарәт икки чоң, уйғурларни асас қилған вилайәттә нопусниң көпийиш нисбитиниң 84 пирсәнт чүшүп кәткәнликини әскәртип, лагерларниң пүткүл уйғур җәмийитигә интайин зор зиянларни селиватқанлиқини тәкитлигән.

25-Ноябир күни йәнә, әнгилйәниң нопузлуқ ахбаратлиридин BBC радийо-телевизийәсиму бу һәқтә мәхсус программа тарқатти. Программида юқиридики бу мәхпий һөҗҗәтләр вә лагер шаһити сайрагүл савутбайниң баянлириға асасән уйғур елидә йүргүзүлүватқан бу йиғилиш лагерлирида йүз бериватқанлар чүшәндүрүлди. Программида адвокат нурий түркәл әпәнди зиярәт қилинған, нурий түркәл мундақ дегән: «ашкариланған һөҗҗәтләрдә дейилгәнләр билән лагер шаһитлири баян қилғанларниң бир-биригә маслишиду, һөҗҗәтләр бу лагерларниң натсист лагерлириға охшаш көрсәтмиләр бойичә башқурулуватқанлиқиниң испати, мана бу мәхпий һөҗҗәтләр дунядики һәрбир сиясәтчи вә қанун түзгүчиләрниң үстилидә болуши керәк»

BBC Телевизийәсиниң программисида йәнә хәлқаралиқ җинайи ишлар қануни, кишилик һоқуқ қанунлири бойичә тонулған мутәхәссис бән еммирсон зиярәт қилинған. Бән еммирсон мундақ дәйду: «бу лагерларда аталмиш оқуғучиларниң ухлайдиған, қатарда тизилип туридиған вә синипта олтуридиған вә һәтта әмгәккә селинидиған орунлири муқимлаштуруветилгән вә уни өзгәртиш қаттиқ чәкләнгән. Мән һәрқанчә қаттиқ интизам башқурулидиған бир реҗимдиму бундақ бир әһвални көрүп бақмиған. Сиз бундақ қаттиқ интизамни дунядики әң қаттиқ һәрбий түрмиләрдиму көрәлмәйсиз».

Бән еммирсон сөзидә бу лагерларниң қурулуш мәқситини шәрһләп: «бу пүткүл бир милләтниң меңисини ююш үчүн қурулған вә башқурулуватқан җайдин башқа нәрсә әмәс. У шинҗаңдики мусулман уйғур миллитини йәршаридики пәрқлиқ бир мәдәнийәт болуштин мәһрум қилиш үчүн лайиһәләнгән мутләқ өзгириш мәйданидур» дегән.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири директори софи ричардсонму BBC гә қилған сөзидә «хитай һөкүмитиниң пүткүл уйғур миллитини өзигә садиқ әмәс,» дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

24-Ноябир күни» әл җәзирә «телевизийә қанилиму хитай һөкүмитиниң уйғур елидики мәхпий һөҗҗәтлирини хәвәр қилди. Программида мусулман дунясидики тонулған кишилик һоқуқ адвокати арсалан ифтихар зиярәт қилинған. Арсалан ифтихар сөзидә: «уйғур елидики йиғивелиш лагерлирида йүз бериватқанлар кишилик һоқуқ органлириға бурундинла мәлум болсиму, әмма бу ашкариланған мәхпий һөҗҗәтләрниң әмәлийәтниң пүтүн дуняға ашкарилиниши үчүн муһим рол ойнайдиғанлиқи» ни тәкитлиди. Бирақ у хәлқара җамаәтниң бу һәқтики хизмәтлири үстидә тохталғанда америка вә ғәрб әллири бир қатар тәдбирләрни еливатқан болсиму, асаслиқ мусулман дөләтлириниң сүкүт қиливатқанлиқини әскәртти. У мундақ деди:

«Хитай һөкүмити бир трилийон мәбләғ селип бир бәлвағ бир йол қурулушини ишқа кириштүрүватиду вә әпсуски улар бу арқилиқ асасән мусулман дөләтлирини сетивалди. Мәсилән, түркийә, пакистан, сәуди әрәбистан вә һиндонезийә қатарлиқлар һәммиси хитайниң әйибини ақлиди. Хитай һөкүмити пул арқилиқ бу дөләтләрни хәлқарада өзиниң мәқсити үчүн ишқа селиватиду. Мана буму хәлқара җамаәт диққәт қилишқа тегишлик бир иш»

26-Ноябир күни йәнә, америка ташқи ишлар министири майк помпейому ахбарат елан қилиш йиғинида бу һөҗҗәтләр һәққидә тохталди. У сөзидә бу мәхпий һөҗҗәтләрни бир қанчә җәһәттин баһалашқа болидиғанлиқини тәкитлиди вә: «алди билән бу ташқи ишлар министирлиқимизниң районда йүз бериватқанлар һәққидә нәччә вақиттин бери дәп кәлгәнлиримизниң тоғрилиқини дәлиллиди. Хитай һөкүмити районда наһайити кишилик һоқуқни еғир һалда дәпсәндә қиливатиду. Андин бу һөҗҗәтләр районда йүргүзүлүватқанларниң адәттики мундақла қилиниватқан дәпсәндичилик әмәс бәлки мәқсәтлик һалда вә һелиһәм давам қиливатқан зулумлиқини испатлап бәрди» деди. У йәнә бу мәхпий һөҗҗәтләрниң ашкарилиниши билән йәниму көп дөләтләрниң америкиға қошулуп, америка билән бирликтә уйғур елидики хәлқләрниң кишилик һоқуқ вәзийитини яхшилаш йолида һәрикәт қилишини үмид қилидиғанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт