Adriyan zénz: "Dunya eger Uyghurlarning mesiliside heriketke kelmise, héchkim kishilik hoquqqa köngül bölüshtin söz achmisun"

Muxbirimiz irade
2019-11-26
Share
Adrian-Zenz-cnn.jpg Uyghur élidiki lagérlar mesilisidiki tonulghan tetqiqatchi adriyan zénz CNN téléwiziyesining so'allirigha jawab bermekte. 2019-Yili 24-noyabir.
CNN Twitter

24-Noyabir yekshenbe küni, xitay hökümitining Uyghur élide yolgha qoyghan yighiwélish lagérlirigha munasiwetlik bir qatar mexpiy höjjetliri ashkarilan'ghandin kéyin, lagérlarning kölimi we uning pütkül Uyghur jem'iyitige körsitiwatqan tesirliri xelq'arada zor inkas qozghidi. Xelq'aradiki nopuzluq axbaratlar hemmisi bu heqte mexsus xewerlerni ishlep tarqatti. CNN Téléwiziyesi bu heqte tarqatqan xewiride ashkarilan'ghan höjjetlerni birmu-bir közdin kechürüp chiqqan tetqiqatchi adriyan zénizni ziyaret qildi. Adriyan zénz xitay hökümitining Uyghur élide emeliyleshtürüwatqan siyasetliri heqqide intayin muhim tepsilatlarni ashkarilidi. U CNN téléwiziyesige qilghan sözide u közdin kechürgen bu mexpiy höjjetlerde minglighan Uyghur yéza xelqige a'it sanliq melumatlar barliqini we bu sanliq melumatlardin qarighanda bir qisim orunlarda 50 pirsentke yéqin a'ilining eng gholluq ezasining lagérgha élip kétilgenlikini bildürdi. U mundaq dédi: "Tutqun qilin'ghan kishilerge a'it nopus analizliridin qarighanda bu tutqunlar xitayning teshwiqat widiyolirida körsitilgendek yashlar yaki yash qizlar emes. Belki 32 yashtin 59 yashqiche bolghan ariliqtiki erler bolup, ular bir medeniyetning toshughuchiliridur, bir öyning éri we atilardur."

Adriyan zénz sözide yene xitay hökümitining bu orunlarni "Kespiy maharet bilen terbiyelesh orni" dégen teshwiqatiningmu pütünley yalghanliqini éytti. U mundaq dédi: "2017-Yili chiqirilghan bir höjjetke qaraydighan bolsaq, bu lagérlargha qobul qilin'ghan yüzligen 'terbiyeligüchiler'din héchqandaq bir kespiy alahidilik, uniwérsitét diplomi telep qilinmighan. Ulargha peqet ottura mektep püttürgen bolush we xitayche sözleydighan bolush sherti qoyulghan".

CNN Téléwiziyesi riyasetchisi bekkiy andérson programma dawamida adiriyan zénzdin "Siz nyu-york waqti gézitide yazghan maqalingizda xitay hökümiti emdi bu pakitlarni ret qilalmaydu, depsiz. Sizche emdiki qedemde néme bolidu?" dep soridi. Adriyan zéniz buninggha töwendikidek jawab béridu: "Hazir pakitlarning hemmisi üstel üstide we bu xelq'ara jem'iyetke qilin'ghan nahayiti chong bir xitab. Bolupmu birleshken döletler teshkilatigha oxshash xelq'araliq organlargha qilin'ghan bir chaqiriq. Eger biz kishilik hoquqqa köngül bölimiz deydikenmiz, mana bu heriketke ötidighan waqittur. Undaq bolmaydiken, biz 'kishilik hoquqqa köngül bölüsh dégendin éghiz achmasliqimiz kérek. Biz choqum tedbir élishimiz kérek. Pakitlar siyasetchilerni, dunyadiki diplomatlarni yehudiy qirghinchiliqidin buyanqi eng zor kölemlik tutqun herikitige qarshi heriketke ötüshke chaqiriwatidu."

Adriyan zénzning yuqiridiki sözliri ijtima'iy taratqularda küchlük alqishqa érishti. U, "Nyu-york waqti" gézitidimu mexsus maqale élan qilip, ashkarilan'ghan höjjetlerdiki kishini chöchütidighan muhim détallarni ashkarilighan idi. Adriyan zénz xitayning resmiy istatistikilirigha asaslan'ghanda 2015-2018-yilliri arisida qeshqer we xotendin ibaret ikki chong, Uyghurlarni asas qilghan wilayette nopusning köpiyish nisbitining 84 pirsent chüshüp ketkenlikini eskertip, lagérlarning pütkül Uyghur jem'iyitige intayin zor ziyanlarni séliwatqanliqini tekitligen.

25-Noyabir küni yene, en'gilyening nopuzluq axbaratliridin BBC radiyo-téléwiziyesimu bu heqte mexsus programma tarqatti. Programmida yuqiridiki bu mexpiy höjjetler we lagér shahiti sayragül sawutbayning bayanlirigha asasen Uyghur élide yürgüzülüwatqan bu yighilish lagérlirida yüz bériwatqanlar chüshendürüldi. Programmida adwokat nuriy türkel ependi ziyaret qilin'ghan, nuriy türkel mundaq dégen: "Ashkarilan'ghan höjjetlerde déyilgenler bilen lagér shahitliri bayan qilghanlarning bir-birige maslishidu, höjjetler bu lagérlarning natsist lagérlirigha oxshash körsetmiler boyiche bashquruluwatqanliqining ispati, mana bu mexpiy höjjetler dunyadiki herbir siyasetchi we qanun tüzgüchilerning üstilide bolushi kérek"

BBC Téléwiziyesining programmisida yene xelq'araliq jinayi ishlar qanuni, kishilik hoquq qanunliri boyiche tonulghan mutexessis ben émmirson ziyaret qilin'ghan. Ben émmirson mundaq deydu: "Bu lagérlarda atalmish oqughuchilarning uxlaydighan, qatarda tizilip turidighan we sinipta olturidighan we hetta emgekke sélinidighan orunliri muqimlashturuwétilgen we uni özgertish qattiq cheklen'gen. Men herqanche qattiq intizam bashqurulidighan bir réjimdimu bundaq bir ehwalni körüp baqmighan. Siz bundaq qattiq intizamni dunyadiki eng qattiq herbiy türmilerdimu körelmeysiz".

Ben émmirson sözide bu lagérlarning qurulush meqsitini sherhlep: "Bu pütkül bir milletning méngisini yuyush üchün qurulghan we bashquruluwatqan jaydin bashqa nerse emes. U shinjangdiki musulman Uyghur millitini yersharidiki perqliq bir medeniyet bolushtin mehrum qilish üchün layihelen'gen mutleq özgirish meydanidur" dégen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri diréktori sofi richardsonmu BBC ge qilghan sözide "Xitay hökümitining pütkül Uyghur millitini özige sadiq emes," dep qaraydighanliqini bildürdi.

24-Noyabir küni" el jezire "Téléwiziye qanilimu xitay hökümitining Uyghur élidiki mexpiy höjjetlirini xewer qildi. Programmida musulman dunyasidiki tonulghan kishilik hoquq adwokati arsalan iftixar ziyaret qilin'ghan. Arsalan iftixar sözide: "Uyghur élidiki yighiwélish lagérlirida yüz bériwatqanlar kishilik hoquq organlirigha burundinla melum bolsimu, emma bu ashkarilan'ghan mexpiy höjjetlerning emeliyetning pütün dunyagha ashkarilinishi üchün muhim rol oynaydighanliqi" ni tekitlidi. Biraq u xelq'ara jama'etning bu heqtiki xizmetliri üstide toxtalghanda amérika we gherb elliri bir qatar tedbirlerni éliwatqan bolsimu, asasliq musulman döletlirining süküt qiliwatqanliqini eskertti. U mundaq dédi:

"Xitay hökümiti bir triliyon meblegh sélip bir belwagh bir yol qurulushini ishqa kirishtürüwatidu we epsuski ular bu arqiliq asasen musulman döletlirini sétiwaldi. Mesilen, türkiye, pakistan, se'udi erebistan we hindonéziye qatarliqlar hemmisi xitayning eyibini aqlidi. Xitay hökümiti pul arqiliq bu döletlerni xelq'arada özining meqsiti üchün ishqa séliwatidu. Mana bumu xelq'ara jama'et diqqet qilishqa tégishlik bir ish"

26-Noyabir küni yene, amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyomu axbarat élan qilish yighinida bu höjjetler heqqide toxtaldi. U sözide bu mexpiy höjjetlerni bir qanche jehettin bahalashqa bolidighanliqini tekitlidi we: "Aldi bilen bu tashqi ishlar ministirliqimizning rayonda yüz bériwatqanlar heqqide nechche waqittin béri dep kelgenlirimizning toghriliqini delillidi. Xitay hökümiti rayonda nahayiti kishilik hoquqni éghir halda depsende qiliwatidu. Andin bu höjjetler rayonda yürgüzülüwatqanlarning adettiki mundaqla qiliniwatqan depsendichilik emes belki meqsetlik halda we hélihem dawam qiliwatqan zulumliqini ispatlap berdi" dédi. U yene bu mexpiy höjjetlerning ashkarilinishi bilen yenimu köp döletlerning amérikigha qoshulup, amérika bilen birlikte Uyghur élidiki xelqlerning kishilik hoquq weziyitini yaxshilash yolida heriket qilishini ümid qilidighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.