Xitay CNN muxbirlirining lagérlarni ziyaret qilishini yene bir qétim chekligen

Muxbirimiz eziz
2019-05-08
Élxet
Pikir
Share
Print
CNN Muxbirliri qeshqer shehirining sirtidiki melum bir jaza lagérigha yéqinlashqanda xitay saqchilirining ularni tosuwalghan körünüshi.
CNN Muxbirliri qeshqer shehirining sirtidiki melum bir jaza lagérigha yéqinlashqanda xitay saqchilirining ularni tosuwalghan körünüshi.
cnn.com

Uyghur diyaridiki lagérlargha qamalghanlar ichide mu'eyyen sandiki bir türküm kishiler chet'eldin wetendiki uruq-tughqanlirini yoqlashqa bérip iz-déreksiz ghayib bolup ketkenler iken. Amérikadiki "Simliq xewerler tori" (CNN) ning bu heqtiki eng yéngi tekshürüsh pa'aliyiti del mushu xildiki kishilerge béghishlan'ghan.

2017-Yili qazaqistandin toli nahiyesige mangghan diba xanim ene shundaq kishilerning biri. U yette yashliq we sekkiz yashliq qizliri ansila we nusilani élip tughqanlirini körüp kélish üchün yolgha chiqqanche iz-dériki bolmighan. Chünki ularning yolgha chiqqan waqti weziyet eng nacharlishiwatqan peytke toghra kélip qalghan. Uning qazaqistandiki uruq-tughqanliri dibaning héchqandaq xewirini alalmighandin kéyin CNN ning muxbirlirigha bu ehwalni bayan qilghan. Shuning bilen CNN ning muxbirliri dibani yip uchi qilghan halda Uyghur diyarigha tekshürüshke atlan'ghan.

Hazirghiche ikki milyondin artuq Uyghur qamalghan, dep texmin qiliniwatqan lagérlarda mehbuslarning özlirining milliy we diniy kimlikidin waz kéchishi telep qiliniwatqanliqi, ularning mejburiy yosunda xitayche til öginishke qatnishiwatqanliqi heqqide türlük uchurlar melum boluwatqan bolsimu, xitay hökümiti izchil bu jaylarni "Lagér emes, belki 'kespiy terbiyelesh mektipi' dep atap kelmekte. Shundaqla bu jaylardiki "Diniy esebiylik bilen yuqumlan'ghan" kishilerning dawaliniwatqanliqini tekitlep kelmekte.

Muxbirlar ene shu xildiki atalmish "Mektep" lerni ziyaret qilish üchün qeshqer, turpan qatarliq alte sheherge barghan. Ular barghanliki jayda Uyghurlarning her küni, her jayda "Özlirining dölet üchün tehdit emeslikini ispatlash" qa mejburliniwatqanliqi, her 50-60 qedemde birdin közitish kamérasi bolushning adettiki bir ishqa aylinip qalghanliqi, doqmush-doqmushlardiki tekshürüsh nuqtilirida chirayi xitaygha oxshimighanliki kishining tekshürüsh obyékti bolidighanliqini körgen.

Emma muxbirlar lagérlarning derwazisigha yéqinlashqanda mektep dep teshwiq qiliniwatqan bu jaylarning tikenlik sim tosuq, közitish munari we bashqa mudapi'e esliheliri bilen mektepke emes, belki türmining neq özige oxshaydighanliqini körgen. Ular bu jayda tughqanliri bilen körüshüwélish üchün kelgen bir qisim Uyghurlarni körgen. Muxbirlar bu kishilerge yéqinliship bolghuche saqchilar bu kishilerge "Aghzinglarni yumunglar" dégen menide buyruq qilghan. Shuning bilen héchkimmu ulargha bir éghiz söz qilishqa jür'et qilalmighan. Muxbirlar turpandiki "Kespiy terbiyelesh merkizi" ge barghandimu oxshash menzirini körgen. Ular derwazigha yéqinliship bolghuche xitay saqchilar yopurulup kelgenche ularning néme qilmaqchi ikenlikini sorighan hemde ularni qolgha alidighanliqi heqqide popoza qilghan. Saqchilarning barliq heriketliri muxbirlarning bu atalmish "Mektep" lerning ichidiki ehwallarni körüp qélishidin saqlinishqa merkezleshken.

Muxbirlar lagérlarning bosughisidin qayturuwétilgen shu waqitlarda CNN téléwiziyesining riyasetchisi kristi lu amérikadiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchi roshen abbas bilen söhbetleshken. Roshen abbas söhbet jeryanida özining amérikadiki pa'aliyetliri üchün hammisi we hedisining tutqun qilinishigha birleshtürgen halda öziningmu iz-déreksiz ghayib bolghan qérindashliri bilen héchqandaq xewerlishish imkaniyitining bolmighanliqini, özi igiligen ehwallar hemde hazirghiche melum boluwatqan uchurlardin lagérgha qamalghanlarning rohiy jehette siyasiy "Ménge yuyush" qa, jismaniy jehetlerdiki türlük xorlashlargha duch kéliwatqanliqini, ularning eng eqelliy bolghan insaniy éhtiyajlardinmu mehrum qalduruluwatqanliqini sözlep ötti.

Roshen abbas shuning bilen birge lagér sirtidiki siyasiy nazaret we kontrolluq yétishmigendek hazir bir milyondin artuq xitay kadirning Uyghurlarning öylirige "Tughqan bolush" üchün orunlishiwalghanliqini, buning bilen Uyghurlarning öy ichidimu nazaretke mehkum boluwatqanliqini sözlep ötkende riyasetchi amérika hökümitidiki bir qisim zatlarning hazir bu jaylarni "Yighiwélish lagéri" dep atashqa yüzlen'genlikini alahide esletti. Shuning bilen birge roshen abbastin "Hazir amérika hökümitidin némini kütisiz?" dep sorighanda u amérika hökümitining bu mesilidiki jasaritige apirin éytish bilen birge ularning téximu ilgirilep emeliy heriketke ötüshini, Uyghurlarni basturushta gholluq rol oynawatqan shexslerge jaza qollinishni ümid qilidighanliqini bildürdi.

Roshen abbas bilen CNN muxbirlirining bu qétimqi tekshürüshi heqqide söhbetleshkinimizde u xitay hökümitining "Ishtan'gha chiqarghan köngülge tayin" dégendek tashqi dunyaning atalmish "Téxnika terbiyelesh merkizi" dégen jaylarning zadi qandaq jay ikenlikini bilip qélishidin qorquwatqanliqini, shu sewebtin muxbirlarni bu jaylardin cheklewatqanliqini sözlep ötti.

Roshen abbasning pikriche, xitay hökümiti hazir lagérlar mesiliside xelq'araning qattiq eyibleshliri we bésimigha duch kéliwatqan bolsimu, ular alliqachan Uyghurlarning newqiran erlirini asas qilghan halda 500 mingdin artuq kishini xitay ölkilirige mexpiy yötkep kétip bolghan. Buning Uyghur jem'iyitige körsitidighan selbiy tesiri bolsa buningdin kéyin téximu ashkara bolushi éniq iken.

Melum bolushiche, chet'el muxbirlirining Uyghur diyaridiki pa'aliyetliri izchil qattiq cheklimilerge uchrawatqan bolup, CNN muxbirlirining bu qétimqi lagér ziyariti xitay hökümitining lagérlar heqqidiki uchurlardin qaysi derijide éhtiyat qiliwatqanliqini yene bir qétim janliq körsitip bergen.

Toluq bet