Лагерларға 3 йил болғанда уйғурларға аит қанун мақуллаш тәкитләнди

Мухбиримиз ирадә
2020-04-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Лоп наһийәсидики 4-йиғивелиш лагеридики тутқунлар сиясий өгиништә. 2017-Йили март, хотән.
Лоп наһийәсидики 4-йиғивелиш лагеридики тутқунлар сиясий өгиништә. 2017-Йили март, хотән.
bitterwinter.org

Хитай һөкүмити 2009‏-йилидики «5-июл үрүмчи вәқәси» дин кейин райондики бесим сияситини тәдриҗий һалда күчәйткән вә тибәттә йүргүзгән залим сиясәтлири билән даң чиқарған чен чүәнгони 2016-йили авғустта уйғур елигә йөткәп келип, уйғурларға қаратқан назарәт вә тәқибләшни юқири пәллигә чиқарғаниди.  Чен чүәнго уйғур елигә кәлгәндин кейин юқири техникилиқ назарәт системисини омумлаштурушқа зор миқдарда мәбләғ селип, уйғурларниң һаятиниң һәрбир амилини контрол қилишни ишқа ашуруп, «сақчи дөлити системиси» ни шәкилләндүрди.

Арқидин у 2017-йили апрелдин башлап, әйни йилларда натсистлар германийәси йәһудийларни солиған йиғивелиш лагерлириға охшайдиған «қайта тәрбийә лагерлири» ни йолға қойди. Нәтиҗидә, уйғур қатарлиқ йәрлик милләтләрдин тәркиб тапқан 3 милйонғичә киши тутқун қилинип, роһий вә җисманий қийин-қистаққа елинди. Бирқанчә йүз миңлиған аилиләр вәйран болди, йүз миңлиған уйғур нарәсидәлири тирик йетимға айланди. Районда йолға қоюлуватқан бесим сияситиниң дуняда мисли көрүлмигән дәриҗидә еғирлиқи һәрқайси хәлқаралиқ ахбаратларниң мухбирлири, кишилик һоқуқ органлири, тәтқиқатчилар вә шундақла лагерларниң зийиниға учриған уйғурлар һәм қазақларниң кәң көләмдә гуваһлиқ беришидәк нурғун пакитлар нәтиҗисидә дуняға ашкариланғандин кейин, америка қатарлиқ демократик әлләрни һәрикәткә кәлтүрди. Болупму, америка һөкүмити вә америка дөләт мәҗлиси хитайниң уйғур районида йүргүзүватқан бесим сиясәтлиригә қарши паал һәрикәткә өтти. Буларниң нәтиҗилиридин бири «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» иди.

Мәзкур қанун лайиһиси 2019-йили 3-декабир күни, америка авам палатасида 1 гә қарши 407 аваз билән мақуллуқтин өткән. Америкада бир қанунниң җумһурийәтчи вә демократлар партийәсидин ибарәт һәр икки партийәдин болған мәҗлис әзалириниң ортақ қоллиши билән мақуллиниши интайин аз көрүлиду. Бу әһвал дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғурларни вә уйғурларниң вәзийитигә көңүл бөлидиған барлиқ кишиләрни наһайити сөйүндүргән болса, хитай һөкүмитини қаттиқ биарам қилғаниди.

Америкадики адвокат, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилатиниң рәһбәрлиридин нурий түркәл әпәндиниң ейтишичә, юқиридики қанун лайиһисиниң рәсмий қанун болуп мақуллиниш қәдәмлири президент трамп үстидә тәкшүрүш башлиниши вә андин қалса таҗсиман вирус түпәйлидин вақтинчә тохтап қалған.

Юқиридики бу «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһиси» ни тонуштурған дөләт мәҗлис әзалиридин бири киристофер симис әпәнди радийомизниң бу һәқтики соаллириға қайтурған язма инкасида өткән 3 йилниң уйғурлар вә башқа аз санлиқ милләтләр үчүн интайин қайғулуқ 3 йил болғанлиқини вә буни тохтитиш үчүн бесилған қәдәмләрниң тезлитилиши керәкликини тәкитлиди. Киристофер симис әпәнди елхәт арқилиқ қайтурған җавабида мундақ дегән: «өткән 3 йил хитайдики уйғурлар вә башқа аз санлиқ милләтләр үчүн интайин қорқунчлуқ, қайғулуқ 3 йил болди. Трамп һөкүмити шинҗаң уйғур аптоном районидики инсанийәткә қарши җинайәт өткүзгән хитай әмәлдарлири вә карханилирини әйибләш һәм җавабкарлиққа тартиш үчүн муһим тәдбирләрни қолланди. Мән 2018-йили тонуштурған уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанунини мақуллашқа бәк узун вақит кәтти. Биз кеңәш палатаси билән һәмкарлишип қанун лайиһисиниң ахирқи нусхисини түзүп чиқтуқ, у әмди тездин авазға қоюлуши керәк, шундила биз уни президент трампниң үстилигә қоялаймиз».

2019-Йили ашкариланған йәнә бир муһим вәқә болса хитай һөкүмитиниң уйғурларни кәң көләмлик мәҗбурий әмгәккә селиш мәсилиси болған. Дуняниң нурғун дөләтлирини даңлиқ тавар мәһсулатлири билән тәминләйдиған ишләпчиқириш зәнҗирлириниң әмәлийәттә уйғурлар мәҗбурий әмгәккә селинидиған орунлар икәнлики ашкарилинип зор инкас қозғиди. Америка һөкүмити вә дөләт мәҗлис әзалири буни күчлүк әйиблиди.

Америка дөләт мәҗлиси әзаси кристофер симис әпәнди бизгә қилған сөзидә өзиниң уйғурлар учраватқан зулумни аяғлаштуруш үчүн давамлиқ тиришидиғанлиқини тәкитлиди. У мундақ деди: «биз хитай карханилириниң җинайәттин пайда елишиниң алдини елишимиз керәк. Мән авам палата әзаси җәймис макговерн билән биргә тонуштурған ‹уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни' ниму мақуллаш үчүн тиришимән. Америка дөләт мәҗлисидә уйғур мәсилисидә һәр икки партийиниң қоллиши интайин күчлүк. Мән уйғурларниң дини, мәдәнийити вә тилиға қилинған һуҗум ахирлашқучә давамлиқ тиришип хизмәт қилимән».

Нурий түркәл әпәнди сөзидә бу қетим вухәндин тарқалған таҗсиман вирус пүтүн дуняға йейилиши билән хитай һөкүмитиниң маһийитиниң ашкариланғанлиқи, шуңа вирус кризиси аяғлишип, дөләт аппаратлири ишқа киришкәндә уйғур елидики зулумни аяғлаштурушқа мунасивәтлик қанун лайиһилириниң тездин мақуллиниши, шундақла йәнә пүтүн дөләтләрниң хитай билән болған мунасивәтлирини көздин кәчүрүши мумкинликини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт