Ақсудики икки лагериниң оттурисида бир җәсәт көйдүрүш орни байқалди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-11-11
Share
aqsu-shehiri-lager-suniy-hemra-3.jpg Норвегийәдики «уйғур әдлийә архипи» байқиған ақсу шәһиридики лагерниң вә униң йенидики җәсәт көйдүрүш орниниң сүний һәмраһидин тартилған сүрити. 2020-Йили ноябир.
Bextiyar Ömer teminligen

Норвегийәдики «уйғур әдлийә архипи» тәминлигән «Google Earth Pro» сүний һәмраһ сүрәтлири, 2017-йилдин 2019-йилғичә болған вақит ичидә тартилған.

Сүний һәмраһ сүрәтлиридин лагерларниң 2017-йили қурулушқа башлиған болса 2018-йилдин башлап лагерларниң йениға ғайәт зор завутлар қурулушқа башлиғанлиқини ениқ көрситип туриду.

Мәзкур орунниң директори бәхтияр өмәр әпәнди: «муәлләқтин тартилған бу сүрәтләр хитай һөкүмити уйғур елидә қурған аталмиш ихтиярий тәрбийиләш, кәспий тәрбийиләш мәркәзлириниң әмәлийәттә түрмә шәкилдә башқуруватқан җаза лагерлирила болуп қалмай, хитайниң лагер сияситиниң 2018-йилидин башлап мәҗбурий әмгәк билән бирләштүрүлгәнликиниң инкар қилғусиз испати» дәп қарайду.

Уйғур әдлийә архипиниң байқашлири, хәлқарадики лагерлар һәққидә мәхсус тәтқиқат елип бериватқан нопузлуқ мутәхәссисниңму күчлүк диққитини тартмақта. Коммунизм қурбанлири фондиниң тәтқиқатчиси доктор адриан зенз, бу байқашлар һәққидә германийә BILD агентлиқиниң хәвиригә тивиттерида инкас қайтуруп: «бу лагерниң изи тәхминән 72 миң квадрат метир, завут райони (наһайити егиз тамлар билән қоршалған) йәнә 27 миң квадрат метир. 2018-Йилдин 2019-йилғичә болған арилиқта қурулған, буниңға һәммә адәм еришәләйду» дәп язған.

Радиомиз зияритини қобул қилған доктор адриан зенз, сүний һәмраһ сүрәтлиригә қарита анализини мундақ оттуриға қойди: «мениң қаришимчә, буниң алдида байқалған лагер вә мәҗбурий әмгәккә даир башқа архип вә материяллар һәмдә шаһитларниң гуваһлиқлириму һәммигә мәлум. Апелсин рәңлик форма кийгән 1000 дин артуқ лагер мәһбуслириниң лагер вә завут бинасиниң алдида тизилған бу сүрәтлири уйғур районида давам қиливатқан мәҗбурий әмгәкни көз билән көрситәләйдиған интайин муһим бир пакит».

Доктор адриан өзиниң лагер һәққидики йеқинқи тәтқиқатлирида, хитай һөкүмитиниң милйонлиған уйғур вә башқа милләтләрни қайта тәрбийәләш дәп йиғивалған, җаза лагерларниң кеңийишигә әгишип, җаза лагерлириниң мәҗбурий әмгәк қилиш орниға айландурғанлиқини испатлап көрсәткәниди. Униң испатлиқ доклатлири, америка қатарлиқ дөләтләрниң вә бир қисим чәтәл карханилириниң хитайниң уйғурларни қул қилип ишлитишни тохтитишқа мунасивәтлик қарар вә тәдбирләрни елишида муһим рол ойнап кәлмәктә.

Уйғур әдлийә архипиниң директори бәхтияр әпәнди, өзлириниң ақсу шәһири сиртиға қурулған икки лагерға аит сүний һәмраһ сүрәт вә хәритилиридин йәнә, бу икки лагерниң орниниң бир-биригә интайин йеқин болғандин сирт, бу лагерларға бир километир арилиқта бир зор көләмлик қәбристанлиқни байқиғанлиқини оттуриға қойди. Сүрәтләрни селиштурғанда, бу қәбристанлиқниң оттурисиға 2017-йилида бир йеңи қурулуш чүшкәнлики, наһайити чоң бир машина тохтитиш мәйдани ясалғанлиқи һәмдә онлиған ақ рәңлик аптомобилларниң тохтитип қоюлғанлиқи ениқ көрүнидикән.

Хитай даирилириниң уйғур елиниң һәр қайси җайлирида лагерларни қурған охшаш бир вақитта, җәсәт көйдүрүш орунлири қурулушини җиддий елип барғанлиқи радиомиз тәрипидин дәлилләнгәниди. «Шинҗаң тәрәққият қурулуш учур тори» да, 2017-йили 3-айдин, 2018-йили 2-айғичә болған арилиқта 9 орунда җәсәт көйдүрүш завутлири қурулуши елип бериватқанлиқи, бу қурулушларниң ақсуниму өз ичигә алидиғанлиқи көрситилгәниди.

Хитайчә лайиһиләнгән дәрвазиға «ақсу шәһәрлик қәбристанлиқ» дәп йезилған бу орун һәққидә елип барған бир қанчә күнлүк ениқлашлиримиз давамида, хитайчә мәнбәләрдин 2003-йилидин башлап ишлитилгән бу хитай қәбристанлиқиниң, 2017-йили 10-айниң 12-күни «ақсу шәһәрлик дәпнә ишлири мулазимәт чәклик ширкити» дәп вивиска асқанлиқи мәлум болди. Бу ширкәтниң дәпнә ишлири, қәбристанлиқ қурулуши, екологийәлик бағчиларни ечиш вә қуруш; җәсәт вә җәсәт күли йөткәш қатарлиқ мулазимәтлири бар икән. Бу җайниң 24 саәтлик мулазимәт телефони уланди:

-Бу ақсу шәһәрлик қәбристанлиқму?

-Һә қәбристанлиқ.

-Җәсәт көйдүрүш орниму мушу җайниң өзидиму?

-Шундақ, мушу мулазимәт бинасиниң ичидә.

-Орнуңлар қәйәрдә? йениңларда кәспий тәрбийәләш мәркәзлири барму?

-Буни билмәйдикәнмән. Кәчүрүң.

Телефон мушу йәрдә үзүлди вә қайта уланмиди.

Ақсу шәһәрлик дәпнә ишлири мулазимәт чәклик ширкитиниң тор еланлиридин бу җайға тәвә мәхсус җәсәт йөткәш аптомобил әтрити барлиқи мәлум болди. Мулазимәт елани берилгән мәлум бир шопурниң телефони уланди.

-Бу ақсу шәһәрлик дәпнә мулазимәт ширкитиниң аптомобил әтритиму?

-Һә мән шу ширкәтниң.

-Силәргә йеқин җайда бир кәспий тәрбийәләш орни барму?

-Бири барғу дәймән, арилиқи бир километир келиду.

-Әгәр шу бир километир арилиқтики тәрбийәләш мәркизидин җәсәтни көйдүрүш үчүн йөткәп келишкә, қанчә һәқ алисиләр?

-Бәш йүз йүәндин 1000 йүәнгичә елинамдикин?, мәнму ениқ билмәймән, өзүм берип бақмиған.

Бу телефонму бир минутқа йәтмәй үзүлүп қалғанчә қайта уланмиди.

Бу җайға әң йеқин орундики, ақсу шәһәрлик қатнаш сақчи баш понкитиға уланған телефонға бир ярдәмчи сақчи җаваб бәрди.

Униң җаваблиридин лагерға бәш йүз метир арилиқта бир хитай қәбристанлиқи барлиқи тәкрар дәлилләнди. У йәнә әгәр лагерда өлүп кәткән игә-чақисиз уйғурлар болса яки игилири униң, мусулманчә дәпнә қилинмай көйдүрүп бир тәрәп қилишни мақул көргән болса, мушу җәсәт көйдүрүш орниға елип берилидиғанлиқини BILDүрди.

Ақсу шәһәрлик дәпнә ишлири мулазимәт чәклик ширкитиниң директор ваң тоңмейниң телефон номури уланди. «Бу ақсу шәһәрлик дәпнә ишлири ширкити» дәп телефонни алған ваң ханим соаллиримизға җаваб бәрди:

-Мән бир нәрсини ениқлай дегәнтим, силәргә йеқин йәрдики кәспий тәрбийәләш мәркизидә өлүп кәткән җәсәтни көйдүрүш үчүн қандақ йөткәш керәк?

-Бундақ җәсәтләр һәммиси мәхсус җәсәт йөткәш машинисида йөткилиду, улар әкәп бәрмәйду, бундақ әһвал астида биз берип мәхсус җәсәт йөткәйдиған машинида өзимиз елип келимиз. Әкәп болғандин кейин қанчә пуллуқини силәргә дәймиз.

У бу җаваблириға улапла худди адәтләнгән мулазимәт учурини сораватқандәк мундақ дәп сориди:

-Өлгүчи уйғурму? хәнзуму?

-Уйғур. Әгәр уйғур болса көйдүрүштин бурун җәсәт үстидин униң өлүш сәвәби һәққидә қануний дохтуриниң тәкшүрүш һөҗҗитини чиқирамсиләр?

-Сиз уйғурма. . . Немишқа бу телефонға. . . Мейит башқуруш идарисигә телефон қилип сораң буларни.

У әндикиштин кейин қоювәткән телефонни қайта алмиди.

Муһаҗирәттики уйғурларниң көпинчисиниң вәтәндики-ата-ана вә қериндашлири лагерларға қамилип, уларниң һал әһвалидин хәвәр алалмайватқан бир вәзийәттә, бәзиләр йәнә уруқ туғқанлириниң лагерда сәвәбсиз қаза қилғанлиқи әмма җәсәтлириниң өйигә қайтурулмиғанлиқи һәққидиму шикайәт қилип кәлмәктә. Бу хил учурлар уйғурлар арисида хитай һөкүмити лагерларда вә сорақта қийин қистақта өлтүрүлгән уйғурларниң җәситини көйдүрүп, җинайәт пакитлирини йоқ қиливатамду? дегәндәк түрлүк вәһимилик гуманларниму қозғап кәлмәктә.

Ақсудики бу икки лагер, завут, вә уларға йеқин җайдики юқумлуқ кесәллик дохтурханиси һәмдә җәсәт көйдүрүш мәйдани қатарлиқ парчә-парчә учурларни, бир-биригә улап мулаһизә қилған коммунизм қурбанлири фондиниң тәтқиқатчиси әнглийәдики етан гудман кәскин һалда «бу испатлардин шундақ җавабқа еришәләймизки, булар тамамән хитай һөкүмитиниң уйғурларни адәм оргини йөткәш мәнбәси қиливатқанлиқиниң испати» деди: у мундақ деди: «хитайниң бу орунларниң һәммисини бир-биригә йеқин җайға орунлаштуруши интайин зор бир хаталиқ, чүнки буларни бирләштүргәндә биз узундин бери гуман қиливатқанлиримиз айдиңлишиду. Бу йәнә уйғур актиплириниң дәп келиватқан ‹хитай уйғурларға қирғинчилиқ елип бериватиду' дегән агаһландурушиниң биһудә әмәсликиниң муһим бир дәлили болалайду. Көп тәрәплик тәтқиқатлиримиздин шулар испатландики лагерға елип кетилгәнләрдин йилиға 25 миң адәм кечиләрдә чақирип елип чиқип кәткәнчә йоқап кәтмәктә. Бу лагердикиләрниң 5 пирсәнтидин 10 пирсәнтигичә тоғра келиду. Ақсудики бу икки лагерда 50 миңчә инсан бар. Мундақчә ейтқанда һәр йили улардин 2500 әтрапида адәм тәбиий вә мәхсус орган үчүн җенидин айрилиши мумкин. Бу һалда хитай даирилири бир җәсәт көйдүрүш орниға чоқумла еһтияҗлиқ болиду. Бу наһайити муһим учур, шундақла кишини шүркүндүридиған вәһимилик бир нәтиҗә».

Доктор адриан зенз бу лагерларға йеқин җайда җәсәт көйдүрүш мәйдани болушиниң өзидә зор әндишә қозғаватқанлиқини оттуриға қоюп мундақ деди: «биз нурғун испатлиқ доклат вә мушуниңға охшаш хәритә сүрәтләр арқилиқ җаза лагерлирини вә уларға мунасивәтлик мәҗбурий әмгәк завутлирини испатлап чиққанидуқ, әмди көз билән көрәләйдиған бу сүрәтлик учурлардин йәнә лагер вә йеқин җайдики җәсәт көйдүрүш орунлириниң байқилиши шундақла уларниң өз ара бағлиниши һәққидики испатлар, бизниң хитай һөкүмитиниң қийин қистақ җәрянида өлтүрүлгән уйғурларниң җәсәтлирини көйдүрүп, өзиниң җинайәт пакитлирини йоқ қиливатқанлиқи һәққидики әндишилиримизни күчәйтиду».

Доктор адрианниң қаришичә, хитай даирилириниң җәсәт көйдүрүш орунлирини көпәйтип қуруши бир тәрәптин лагердин чиққан бинормал җәсәтләрни бир тәрәп қилиш еһтияҗи сәвәблик болса, йәнә бир тәрәптин уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләрни мусулманларниң дәпнә мурасим қаидилиридин ваз кечип, бәлки хитайларға охшаш җәситини көйдүрүп бир тәрәп қилишқа көндүрүш вә уларни өзиниң диний етиқади, мәдәнийәт, өрүп-адәтлиридин йирақлаштуруштәк, хитай һөкүмитиниң уйғурларниң мәнивийитигә зәрбә беридиған, бастуруш сиясәтлири биләнму мунасивәтлик икән.

Бу, уйғур дияридики җәсәт көйдүрүш орунлириниң хитайдин башқа уйғурларниңму җәсәтлирини көйдүрүватқанлиқиниң радиомиз тәрипидин тунҗи қетим дәлиллиниши әмәс. Илгири радиомиз шаяр наһийәсигә даириләрниң 8 милйон мәбләғ селип қурған җәсәт көйдүрүш орнидин телефон арқилиқ игилигән учурлиримиздин, бәзидә бу җайға сақчиларниң «аз санлиқ милләтләрниң» җәситини көйдүрүш үчүн, мәхпий һалда елип келидиғанлиқи ашкариланғаниди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт