Aqsudiki ikki lagérining otturisida bir jeset köydürüsh orni bayqaldi

Muxbirimiz gülchéhre
2020-11-11
Share
aqsu-shehiri-lager-suniy-hemra-3.jpg Norwégiyediki "Uyghur edliye arxipi" bayqighan aqsu shehiridiki lagérning we uning yénidiki jeset köydürüsh ornining sün'iy hemrahidin tartilghan süriti. 2020-Yili noyabir.
Bextiyar Ömer teminligen

Norwégiyediki "Uyghur edliye arxipi" teminligen "Google Earth Pro" sün'iy hemrah süretliri, 2017-yildin 2019-yilghiche bolghan waqit ichide tartilghan.

Sün'iy hemrah süretliridin lagérlarning 2017-yili qurulushqa bashlighan bolsa 2018-yildin bashlap lagérlarning yénigha ghayet zor zawutlar qurulushqa bashlighanliqini éniq körsitip turidu.

Mezkur orunning diréktori bextiyar ömer ependi: "Mu'elleqtin tartilghan bu süretler xitay hökümiti Uyghur élide qurghan atalmish ixtiyariy terbiyilesh, kespiy terbiyilesh merkezlirining emeliyette türme shekilde bashquruwatqan jaza lagérlirila bolup qalmay, xitayning lagér siyasitining 2018-yilidin bashlap mejburiy emgek bilen birleshtürülgenlikining inkar qilghusiz ispati" dep qaraydu.

Uyghur edliye arxipining bayqashliri, xelq'aradiki lagérlar heqqide mexsus tetqiqat élip bériwatqan nopuzluq mutexessisningmu küchlük diqqitini tartmaqta. Kommunizm qurbanliri fondining tetqiqatchisi doktor adri'an zénz, bu bayqashlar heqqide gérmaniye BILD agéntliqining xewirige tiwittérida inkas qayturup: "Bu lagérning izi texminen 72 ming kwadrat métir, zawut rayoni (nahayiti égiz tamlar bilen qorshalghan) yene 27 ming kwadrat métir. 2018-Yildin 2019-yilghiche bolghan ariliqta qurulghan, buninggha hemme adem érisheleydu" dep yazghan.

Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan doktor adri'an zénz, sün'iy hemrah süretlirige qarita analizini mundaq otturigha qoydi: "Méning qarishimche, buning aldida bayqalghan lagér we mejburiy emgekke da'ir bashqa arxip we matériyallar hemde shahitlarning guwahliqlirimu hemmige melum. Apélsin renglik forma kiygen 1000 din artuq lagér mehbuslirining lagér we zawut binasining aldida tizilghan bu süretliri Uyghur rayonida dawam qiliwatqan mejburiy emgekni köz bilen körsiteleydighan intayin muhim bir pakit".

Doktor adri'an özining lagér heqqidiki yéqinqi tetqiqatlirida, xitay hökümitining milyonlighan Uyghur we bashqa milletlerni qayta terbiyelesh dep yighiwalghan, jaza lagérlarning kéngiyishige egiship, jaza lagérlirining mejburiy emgek qilish ornigha aylandurghanliqini ispatlap körsetkenidi. Uning ispatliq doklatliri, amérika qatarliq döletlerning we bir qisim chet'el karxanilirining xitayning Uyghurlarni qul qilip ishlitishni toxtitishqa munasiwetlik qarar we tedbirlerni élishida muhim rol oynap kelmekte.

Uyghur edliye arxipining diréktori bextiyar ependi, özlirining aqsu shehiri sirtigha qurulghan ikki lagérgha a'it sün'iy hemrah süret we xeritiliridin yene, bu ikki lagérning ornining bir-birige intayin yéqin bolghandin sirt, bu lagérlargha bir kilométir ariliqta bir zor kölemlik qebristanliqni bayqighanliqini otturigha qoydi. Süretlerni sélishturghanda, bu qebristanliqning otturisigha 2017-yilida bir yéngi qurulush chüshkenliki, nahayiti chong bir mashina toxtitish meydani yasalghanliqi hemde onlighan aq renglik aptomobillarning toxtitip qoyulghanliqi éniq körünidiken.

Xitay da'irilirining Uyghur élining her qaysi jaylirida lagérlarni qurghan oxshash bir waqitta, jeset köydürüsh orunliri qurulushini jiddiy élip barghanliqi radi'omiz teripidin delillen'genidi. "Shinjang tereqqiyat qurulush uchur tori" da, 2017-yili 3-aydin, 2018-yili 2-ayghiche bolghan ariliqta 9 orunda jeset köydürüsh zawutliri qurulushi élip bériwatqanliqi, bu qurulushlarning aqsunimu öz ichige alidighanliqi körsitilgenidi.

Xitayche layihilen'gen derwazigha "Aqsu sheherlik qebristanliq" dep yézilghan bu orun heqqide élip barghan bir qanche künlük éniqlashlirimiz dawamida, xitayche menbelerdin 2003-yilidin bashlap ishlitilgen bu xitay qebristanliqining, 2017-yili 10-ayning 12-küni "Aqsu sheherlik depne ishliri mulazimet cheklik shirkiti" dep wiwiska asqanliqi melum boldi. Bu shirketning depne ishliri, qebristanliq qurulushi, ékologiyelik baghchilarni échish we qurush؛ jeset we jeset küli yötkesh qatarliq mulazimetliri bar iken. Bu jayning 24 sa'etlik mulazimet téléfoni ulandi:

-Bu aqsu sheherlik qebristanliqmu?

-He qebristanliq.

-Jeset köydürüsh ornimu mushu jayning özidimu?

-Shundaq, mushu mulazimet binasining ichide.

-Ornunglar qeyerde? yéninglarda kespiy terbiyelesh merkezliri barmu?

-Buni bilmeydikenmen. Kechürüng.

Téléfon mushu yerde üzüldi we qayta ulanmidi.

Aqsu sheherlik depne ishliri mulazimet cheklik shirkitining tor élanliridin bu jaygha tewe mexsus jeset yötkesh aptomobil etriti barliqi melum boldi. Mulazimet élani bérilgen melum bir shopurning téléfoni ulandi.

-Bu aqsu sheherlik depne mulazimet shirkitining aptomobil etritimu?

-He men shu shirketning.

-Silerge yéqin jayda bir kespiy terbiyelesh orni barmu?

-Biri barghu deymen, ariliqi bir kilométir kélidu.

-Eger shu bir kilométir ariliqtiki terbiyelesh merkizidin jesetni köydürüsh üchün yötkep kélishke, qanche heq alisiler?

-Besh yüz yüendin 1000 yüen'giche élinamdikin?, menmu éniq bilmeymen, özüm bérip baqmighan.

Bu téléfonmu bir minutqa yetmey üzülüp qalghanche qayta ulanmidi.

Bu jaygha eng yéqin orundiki, aqsu sheherlik qatnash saqchi bash ponkitigha ulan'ghan téléfon'gha bir yardemchi saqchi jawab berdi.

Uning jawabliridin lagérgha besh yüz métir ariliqta bir xitay qebristanliqi barliqi tekrar delillendi. U yene eger lagérda ölüp ketken ige-chaqisiz Uyghurlar bolsa yaki igiliri uning, musulmanche depne qilinmay köydürüp bir terep qilishni maqul körgen bolsa, mushu jeset köydürüsh ornigha élip bérilidighanliqini BILDürdi.

Aqsu sheherlik depne ishliri mulazimet cheklik shirkitining diréktor wang tongméyning téléfon nomuri ulandi. "Bu aqsu sheherlik depne ishliri shirkiti" dep téléfonni alghan wang xanim so'allirimizgha jawab berdi:

-Men bir nersini éniqlay dégentim, silerge yéqin yerdiki kespiy terbiyelesh merkizide ölüp ketken jesetni köydürüsh üchün qandaq yötkesh kérek?

-Bundaq jesetler hemmisi mexsus jeset yötkesh mashinisida yötkilidu, ular ekep bermeydu, bundaq ehwal astida biz bérip mexsus jeset yötkeydighan mashinida özimiz élip kélimiz. Ekep bolghandin kéyin qanche pulluqini silerge deymiz.

U bu jawablirigha ulapla xuddi adetlen'gen mulazimet uchurini sorawatqandek mundaq dep soridi:

-Ölgüchi Uyghurmu? xenzumu?

-Uyghur. Eger Uyghur bolsa köydürüshtin burun jeset üstidin uning ölüsh sewebi heqqide qanuniy doxturining tekshürüsh höjjitini chiqiramsiler?

-Siz Uyghurma. . . Némishqa bu téléfon'gha. . . Méyit bashqurush idarisige téléfon qilip sorang bularni.

U endikishtin kéyin qoyuwetken téléfonni qayta almidi.

Muhajirettiki Uyghurlarning köpinchisining wetendiki-ata-ana we qérindashliri lagérlargha qamilip, ularning hal ehwalidin xewer alalmaywatqan bir weziyette, beziler yene uruq tughqanlirining lagérda sewebsiz qaza qilghanliqi emma jesetlirining öyige qayturulmighanliqi heqqidimu shikayet qilip kelmekte. Bu xil uchurlar Uyghurlar arisida xitay hökümiti lagérlarda we soraqta qiyin qistaqta öltürülgen Uyghurlarning jesitini köydürüp, jinayet pakitlirini yoq qiliwatamdu? dégendek türlük wehimilik gumanlarnimu qozghap kelmekte.

Aqsudiki bu ikki lagér, zawut, we ulargha yéqin jaydiki yuqumluq késellik doxturxanisi hemde jeset köydürüsh meydani qatarliq parche-parche uchurlarni, bir-birige ulap mulahize qilghan kommunizm qurbanliri fondining tetqiqatchisi en'gliyediki étan gudman keskin halda "Bu ispatlardin shundaq jawabqa érisheleymizki, bular tamamen xitay hökümitining Uyghurlarni adem orgini yötkesh menbesi qiliwatqanliqining ispati" dédi: u mundaq dédi: "Xitayning bu orunlarning hemmisini bir-birige yéqin jaygha orunlashturushi intayin zor bir xataliq, chünki bularni birleshtürgende biz uzundin béri guman qiliwatqanlirimiz aydinglishidu. Bu yene Uyghur aktiplirining dep kéliwatqan 'xitay Uyghurlargha qirghinchiliq élip bériwatidu' dégen agahlandurushining bihude emeslikining muhim bir delili bolalaydu. Köp tereplik tetqiqatlirimizdin shular ispatlandiki lagérgha élip kétilgenlerdin yiligha 25 ming adem kéchilerde chaqirip élip chiqip ketkenche yoqap ketmekte. Bu lagérdikilerning 5 pirsentidin 10 pirsentigiche toghra kélidu. Aqsudiki bu ikki lagérda 50 mingche insan bar. Mundaqche éytqanda her yili ulardin 2500 etrapida adem tebi'iy we mexsus organ üchün jénidin ayrilishi mumkin. Bu halda xitay da'iriliri bir jeset köydürüsh ornigha choqumla éhtiyajliq bolidu. Bu nahayiti muhim uchur, shundaqla kishini shürkündüridighan wehimilik bir netije".

Doktor adri'an zénz bu lagérlargha yéqin jayda jeset köydürüsh meydani bolushining özide zor endishe qozghawatqanliqini otturigha qoyup mundaq dédi: "Biz nurghun ispatliq doklat we mushuninggha oxshash xerite süretler arqiliq jaza lagérlirini we ulargha munasiwetlik mejburiy emgek zawutlirini ispatlap chiqqaniduq, emdi köz bilen köreleydighan bu süretlik uchurlardin yene lagér we yéqin jaydiki jeset köydürüsh orunlirining bayqilishi shundaqla ularning öz ara baghlinishi heqqidiki ispatlar, bizning xitay hökümitining qiyin qistaq jeryanida öltürülgen Uyghurlarning jesetlirini köydürüp, özining jinayet pakitlirini yoq qiliwatqanliqi heqqidiki endishilirimizni kücheytidu".

Doktor adri'anning qarishiche, xitay da'irilirining jeset köydürüsh orunlirini köpeytip qurushi bir tereptin lagérdin chiqqan binormal jesetlerni bir terep qilish éhtiyaji seweblik bolsa, yene bir tereptin Uyghur we bashqa az sanliq milletlerni musulmanlarning depne murasim qa'idiliridin waz kéchip, belki xitaylargha oxshash jesitini köydürüp bir terep qilishqa köndürüsh we ularni özining diniy étiqadi, medeniyet, örüp-adetliridin yiraqlashturushtek, xitay hökümitining Uyghurlarning meniwiyitige zerbe béridighan, basturush siyasetliri bilenmu munasiwetlik iken.

Bu, Uyghur diyaridiki jeset köydürüsh orunlirining xitaydin bashqa Uyghurlarningmu jesetlirini köydürüwatqanliqining radi'omiz teripidin tunji qétim delillinishi emes. Ilgiri radi'omiz shayar nahiyesige da'irilerning 8 milyon meblegh sélip qurghan jeset köydürüsh ornidin téléfon arqiliq igiligen uchurlirimizdin, bezide bu jaygha saqchilarning "Az sanliq milletlerning" jesitini köydürüsh üchün, mexpiy halda élip kélidighanliqi ashkarilan'ghanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet