Лагер шаһити турсунай: хитайниң меңә ююш тәрбийәси америка дүшмәнликини асас қиливатиду

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019.10.23
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
tursinay-ziyawudun-passport.jpg 2018-Йили 12-айниң ахири лагердин һаят қутулған уйғур шаһит турсунай зиявудунниң паспорти.
RFA/Gülchéhre

Ғулҗиниң күнәс наһийәсидин болған турсунай зиявудун бу йил 41 яш. 2008-Йили 6-айда халмирза халиқ исимлик бу наһийәдики қазақ дохтур билән той қилған, турсунай ери билән бирликтә 2011-йили қазақистанға көчүп чиққан вә бир оғуллуқ болған.

Гәрчә халмирза қазақистан гиражданлиқиға қобул қилинған болсиму, турсунай уйғур болғини үчүн гиражданлиқ илтимаси изчил рәт қилинған. Ериниң қазақистанда ачқан кичик дохтурханисида сестралиқ қилип ярдәмлишиватқан турсунай, 2016-йили 11-айниң 13-күни туғқанлирини йоқлаш вә давалиниш үчүн юртиға қайтиду. Униң вәтәндин айрилип 5 йилдин кейинки бу зиярити хитайниң паспортларни йиғип, чәтәлгә чиққан уйғурларни тутқун қилишни башлиған мәзгилигә тоғра кәлгән.

Дәслипидә даириләр турсунайниң паспортини мәҗбурий йиғивелип 2017-йили, 4-айниң 11-күни уни күнәс наһийәсидики “кәспий тәрбийәләш мәктипи” дәп вивиска есилған лагерға қамалған. Турсунай саламәтлики сәвәблик бир айдин кейин қоюп берилгән болсиму өйидә нәзәрбәнд қилинған. Йолдиши амалсиз қазақистан қайтқан.

2018-Йили, 8-март аяллар байрими күни турсунай йәнә бир қетим лагерға тутуп кетилгәндин кейин йолдишиниң қазақистанда тохтимай дава қилиши билән шу йили 12-айда қоюп берилгән. У, паспорт вә виза ишлири билән бир қанчә ай аварә болуп ахири паспортини елип өткән ай қазақистанға келип аилиси билән җәм болған. Әмма у йәнила хитай паспортида вә аран 3 айлиқ виза билән қазақистанда туруватқан болғачқа, йәнила өзини бихәтәр һес қилалмайдикән.

Турсунайниң ейтишичә униң қазақистанда бәш йил туруп қелиши вә у йәрдики йолдиши билән дохтурхана ачқини ери билән телефонда алақилишиши даириләрниң уни тутқун қилишиниң бирдинбир сәвәби болуши мумкин икән. Лекин уни икки қетим тутқун қилған даириләр униң зади немә җинайәт өткүзгәнликиниму чүшәндүрмигән.

Турсунайниң билдүрүшигә қариғанда чәтәлгә чиққанлиқниң өзи хитай үчүн уйғурларға җинайәт артишқа йетидикән. Чүнки, сақчилар лагерда уларни сорақ қилғанда уларниң чәтәлдә немиләрни көргән вә аңлиғанлиқи, қандақ тәшкилатлар вә кишиләргә арилашқанлиқини асаслиқ қистап сорайдикән.

У өзиниң лагерда бешидин өткәнлирини, көргәнлирини вә шаһит болғанлирини радиомиз арқилиқ дуняға аңлитишқа бир қанчә қетим тәмшәлгән болсиму, лекин хитайниң лагерда қилған америка дүшмәнлики тоғрисида меңә ююш тәрбийәлири сәвәблик америкадики мәтбуат оргини болған әркин асия радийоси билән алақилишиштин иккиләнгәнликини билдүрүп мундақ деди: “көгән-билгәнлиримни десәм ичим тошуп туриду, мән дәй-демәй бәрибир уларниң ( хитайниң) нишаниға айлинип болдум, уларниң һазир бизгә кәчкичә бериватқан тәрбийәлири, ашу кәчкичә дәйдиғинимни шу меңимизғиму қуюп болди, улар ‛америка аздуриду, шулар аздуруп қанчә уйғурларниң көрүватқан күни бу. Вақти кәлсә силәрниму өзи тутуп бериду бизгә. Һәтта рабийә қадирниму тутуп әкәп қамап қойдуқ, униң һазир көрүватқан күни. . . ‚ дегән. Мана һазир мәйәргә кәлгәндин кейин көрдүм нәдә ундақ болиду?. Биз у йәрдә һәммидин хәвәрсиз, улар меңисини ююп болди очуқтин очуқ, мана әмди тазиланди дәйду. Демисиму тазилиди, гәп қилидиғанниң һәммисини йоқатти, гәп қилалмайдиғанлири қалди. . .”

Шаһитлар ейтқандәк хитайниң җайларда тәрбийәләп өзгәртиш синиплирини җиддий вә сиҗил тәшкилләватқанлиқи 2016-йилила паш болушқа башлиғаниди. Дәсләп улар чәтәлгә оқушқа яки саяһәткә, һәҗгә барғанларни нишан қилип уларни “тәрбийәләп өзгәртиш синиплири” ға йиғқан болса арқидин пүткүл җәмийәт бойичә “үч хил күч” ләргә қарши ипадә билдүрүш, “икки йүзлимичиләрни паш қилиш” қа охшаш мәзмунларни өз ичигә алидиған сиясий долқуни давам қилди. Хитай һөкүмитиниң радикаллиқни түгитиш намида, тәрбийәләп өзгәртиш сиясий һәрикити болса уйғур елидә 2017-йили рәсмий башланди. Хитай бу синипларниң диний әсәбийликкә қарши туруш вә муқимлиқни ишқа ашуруш тәдбири икәнликини тәшвиқ қилип, йиғивелиш лагерлирини аталмиш тәрбийәләш мәркизи қилип көрситип, “курсантларға хитай тили вә қануний билимләрни өгитиш арқилиқ уларниң террорлуқ һәм диний әсәбийлик идийәлиридин хали болуш үчүн тәрбийәләш елип бериватимиз” дәп кәлди.

Әмәлийәттә пүтүнләй әркинликидин мәһрум қилинип һәр түрлүк қийин қистақлар билән мәҗбурий елип бериливатқан меңә ююш тәрбийәсиниң әмәлийәттә уйғур вә башқа мусулманларни өзиниң кимликидин тенишқа, диний етиқадидин ваз кәчүрүшни мәқсәт қилидиғанлиқи бир қанчә лагер шаһитлири вә хәлқаралиқ мухбирларниң зиярәтлири арқилиқ паш қилинғаниди. Әмма хитай даирилири бир милйондин икки милйонғичә кишини лагерға қамап инсанийәткә қарши җинайәт елип бериватқан болсиму, әмма улар лагерлардики зиянкәшликкә учраватқан бу бигунаһ инсанларға уларниң ушбу күлпәтләрни көрүшигә америка башлиқ хитайни парчилаш ғәризидики дөләтләрниң идеологийә җәһәттин сиңип киргәнликини сәвәб қилип көрситип, мәхсус тәрбийә елип бериватқанлиқи шаһитларниң баянлиридин тәкрар ашкариланмақта.

Бу нуқта турсунайниң баянлирида ашкариланғандин сирт йәнә һазир қазақистанда туруватқан йәнә бир қазақ лагер шаһити гүлзирә авулқанқизи тәрипидинму билдүрүлди. У, өзиниң 2017-йили-7 айдин 2018-йили 10-айғичә бир йерим йил лагерда йетиш җәрянида, худди турсунай дегәнгә охшаш америка дүшмәнлики һәққидә мәхсус меңә ююш тәрбийәлиригә учриғанлиқини билдүрүп мундақ деди: “улар шундақ дәйду, америка қазақистан, германийә дегәндәк 26 дөләт қара тизимликкә киргүздуқ. Әсәбийлик идийәлирини сиңдүрүш, һәр түрлүк һуҗум қилиш һәрикәтлирини қиливатқанлар америкадин, сүрийәдин кириватиду. Террорлуқ қиливатқанлар һәммиси америка германийә дегәндәк чәт мәмликәтләрдин келиду дәйду”.

Бир йерим йил аввал хитайниң үрүмчидә қурған лагерида 3 айдәк ятқан зумрәт давут йеқинда америка ташқи ишлар министирлиқи ню-йорктики б д т баш штабида ачқан “шинҗаңдики кишилик һоқуқ кризиси” намлиқ йиғинида өзиниң хитайниң лагерида тән җазаси, мәҗбурий дора ичкүзүш вә туғмас қилиниш җазалириға учриғанлиқини паш қилип, гуваһлиқ бәргәндин кейин бу лагерлар мәсилиси дуня ахбаратида қайтидин диққәт қозғишида бәлгилик рол ойниғаниди. Һалбуки, 12-өктәбир зумрәт дадисиниң өлүм хәвирини алған. Арқидинла 13-өктәбир хитайниң “йәр шари вақти гезити” униң акиси абдухелил давутни сөзлитип, зумрәтниң баянлирини инкар қилидиған бир видийо чиқарғаниди. Абдухелил давут у видийода мундақ дегән: “сиңлим әзәлдин мәҗбурий тәрбийәләшкә бармиған, мәҗбурий туғут чәкләш оператсийәсиму қилдурмиған. У балиятқу өсмиси болуп қелип өз ихтиярлиқи билән дохтурханиға берип, оператсийә қилдурған. Америка министири помпейо әпәнди, сиз раст гәп қилсиңиз, сиңлим зумрәт давуттин пайдилинип ялған гәп тоқумиған болсиңиз, бизниң хатирҗәм турмушимизға дәхли йәткүзмигән болсиңиз. . .”

Зумрәт давут бу һәқтә инкас билдүрүп: “бу вәқә, хитайниң америка дүшмәнлики тәрбийәлирини елип беришниң ялғуз уйғур елидә қурған кәң көләмлик лагерлири биләнла чәклинип қалмай униң охшаш идийәни аммиғиму мәҗбурий теңиватқанлиқи һәтта хитай өзиниң таратқулири арқилиқму очуқ ипадә қиливатқанлиқиниң йәнә бир испати болуп қалди” дәйду.

Зумрәтниң баян қилишичә у өзи лагерда турған чеғидиму охшашла даириләрниң америка дүшмәнликини сиңдүрүшни мәқсәт қилған меңә ююш тәрбийәсигә учриғаникән.

“шинҗаң уйғур аптоном районлуқ яшлар иттипақ комитети” 2017-йили 31-апрел, хитай таратқулирида “тәрбийәләп өзгәртиш синипи зади қандақ җай?” дегән темида мәхсус тәшвиқат мақалиси елан қилип униңда, бу хил аталмиш тәрбийәләп өзгәртиш синиплириға тәшкилләнгәнләр “диний әсәбийлик, зораван террорлуқ идийәсидин юқумланған, шуңлашқа улар балнестта йетип давалиниши керәк” дәп көрсәткән. Униңда көрситилишичә, даириләр идийә җәһәттә кесәлгә гириптар аммини вақтида давалаш үчүн, һәр қайси вилайәт, наһийә, шәһәр, районларда тәсис қилған тәрбийәләп өзгәртиш синиплириға кириш аммиға нисбәтән бир қетимлиқ һәқсиз “балнистта йетип давалиниш” пурсити имиш.

Һалбуки, хитайниң һазир уйғур вә башқа мусулманларни лагерларға қамап инсанийәткә қарши җинайәт өткүзүватқанлиқи вә уларға мәдәнийәт қирғинчилиқи елип бериватқанлиқини ашкара әйибләватқан һәмдә хитайниң лагер мәсилисидә қоли бар ширкәт вә партийә һөкүмәт кадирлирини қара тизимликкә киргүзгән америка һөкүмитини өзиниң уйғур вә башқа мусулманларни бастурушиға сәвәб қилип көрситишидәк “америка дүшмәнлики идийәсини” тәрғиб қиливатқанлиқи америка һөкүмити вә көзәткүчиләрниң диққитини тартишқа башлиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт