Bir Uyghur lagér shahitining bayanliri gérmaniye parlamént ezasini chöchütken

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2022.10.26
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
lager-shahit-germaniye-lebiral-2.jpg Lagér shahitliri gérmaniye xristi'an démokratiye partiyesining kishilik hoquq komitétining mes'uli micha'el brand(Michael Brand) ependi qatarliqlar bilen körüshti. 2022-Yili 2-iyun, gérmaniye.
RFA/Erkin Tarim

Bir lagér shahitining Uyghur irqiy qirghinchiliqi toghrisidiki bayanliri gérmaniye parlamént ezasi mixayil birandini qattiq chöchütken.

Mixayil birandi özining bu chöchüsh pikirlirini 23-öktebir gérmaniye héssen ölkisining radiyo-téléwiziye qanili bolghan “Héssén közniki” de élan qilin'ghan “Xitay rusiyedinmu xeterlik” mawzuluq bir ziyaret xatiriside tekitligen. Buningda xitayning 20-qurultiyi mezgilide teywende ziyarette bolghan gérmaniye parlaméntining ezasi mixayil birandi ziyaret qilin'ghanidi.

“Xitay rusiyedinmu xeterlik” namliq ziyaret xatiriside “Siz xizmet jeryanida xitaydiki kishilik hoquq depsendichilikining qurbanigha aylan'ghanlar bilen uchrashtingiz. Bularning ichide xristi'an muritliri, tibetlikler we Uyghurlar bar. Bir qétimqi uchrishishning sizni qattiq chöchütkenlikini éyttingiz” dégendek so'al qoyulidu.

Mixayil birandi bu heqte mundaq deydu: “Téxi yéqindila xitayning atalmish‛qayta terbiyelesh lagéri‚ din qutulup chiqqan bir Uyghur ayal bilen élip barghan söhbitim wujudumni lerzige saldi. Oylap béqing, biz 2022-yili toghriliq gep qiliwatimiz. Bir milyondin artuq Uyghur mushundaq lagérlarda tejribe qilinmaqta. Men u ayaldin, kishiler bu lagérgha deslepte solan'ghanda némiler bolidighanliqini soridim. U ayal bolsa, tunji qétim lagérgha solan'ghan tutqunlarning deslepte chachliri chüshüriwétilidighanliqini, ulargha tutqunlarning formisi kiydürülidighanliqini, shuningdin étibaren ularning ismining ghayib bolidighanliqini, ularni peqet nomur bilenla chaqiridighanliqini sözlep berdi”.

Mixayil birandining gérmaniye parlaméntida Uyghurlar mesilisining otturigha qoyulushigha zor küch chiqirip kéliwatqan bir shexs bolghanliqini eskertken d u q bérlin ishxanisining mudiri gheyur qurban ependi, uning bu qétim metbu'atqa qilghan mezkur sözlirining Uyghur irqiy qirghinchiliqini gérmaniye xelqige bildürüshte belgilik tesiri bolghanliqini tilgha aldi.

Mezkur ziyaret xatiriside amérika awam palatasining re'isi nensi pélosi teywenni ziyaret qilip xitayning jénigha tekkendin kéyin, del xitayning dölet bayrimi bolghan 10-ayning 1-küni gérmaniye parlaméntining 6 kishidin terkib tapqan bir wekiller ömikining teywenni ziyaret qilip xitayni téximu bi'aram qilghanliqi, yene del xitayning 20-qurultiyi chaqirilip xitay re'isi shi jinping qaytidin textke chiqqan mezgilde mixayil birandining gérmaniye parlaménti kishilik hoquq we insaniy yardem komitéti wekilliri bilen teywenni ziyaret qilip, xitayni yene bir qétim bi'aram qilghanliqi söz béshi qilin'ghan. Mixayil birandini öz ichige alghan bu wekiller ömiki hakimiyet béshidiki 5 partiyening parlaménttiki ezaliridin terkib tapqan resmiy dölet wekiller ömiki bolup, ular 22-öktebir teywen ziyaritini bashlighanidi.

Ziyaret xatirisining muqeddimiside xitayning teywenni ‛xitay xelq jumhuriyitining bir parchisi‚ dep qaraydighanliqi, bashqa döletler teywenni resmiy ziyaret qilsa “Ighwagerchilik qildi” dep eyibleydighanliqi eskertip ötülgendin kéyin, mixayil birandigha shundaq so'al qoyulidu: “Birandi ependi, eger gherb siyasetchiliri teybéyni ziyaret qilsa, xitay buningdin héch xush bolmaydu, chünki ular ‛teywen dölitimizning bir parchisi‚ dep qaraydu. Siz ighwagerchilikni yaxshi köremsiz?”.

Birandi ependi bu so'algha mundaq jawab béridu: “Héch yaxshi körmeymen. Emma menche, biz yéngi bir burulush nuqtisining yaralghanliqini alliqachan jakarliduq. Muhim bolghini, bizning asiya-tinch okyan rayonliridiki shériklirimiz bilen alaqe ornatqanliqimizdur. Éghir mesile boluwatqini gérmaniye parlamént ezalirining teywende élip barghan tinch shekildiki ziyariti emes, belki hemkarliq we sodigha tajawuzchiliq we tehditler bilen jawab qayturidighan diktatorlargha bu ziyaritimizning heddidin ziyade ré'aksiye qilishidur”.

2005-Yili parlamént ezasi bolghandin tartip Uyghurlar, tibetler we xitaydiki xristi'an muritliri uchrawatqan zulumlargha qarshi xitay hakimiyitini izchil eyiblep kelgen mixayil birandi 2016-yili 5-ayda gérmaniye parlaménti kishilik hoquq we insaniy yardem komitéti teripidin teshkillen'gen bir guruppigha bash bolup ürümchi we lasani ziyaret qilmaqchi bolghanda, xitay terep bu ziyaret ömikining terkibide mixayil birandining bolushini xalimaydighanliqini bildürüp ret qilghanidi.

Birandi ependi Uyghurlarning irqiy qirghinchiliqqa uchrash mesilisige izchil köngül bölüp kéliwatqan bolup, Uyghur ayallirining, omumen Uyghurlarning jaza lagérliridiki qismetliri uninggha qattiq tesir qilghan. “Xitay rusiyedinmu xeterlik” mawzuluq ziyaret xatiriside aptorning xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan qirghinchiliqi, yeni jaza lagérliridiki qilmishlirini közde tutup: “Bular gérmanlarning heqiqetenmu wujudini shürkündüridu” dégen sözige qarita mixayil birandi öz qarashlirini dawamlashturup mundaq deydu: “Chéchini chüshürüwétish, lagér kiyimi, nomurlar. Bu yerde mutleq bir ish bar. Bu xil hakimmutleqliqni xitay uzun yillardin buyan pütün dunyada yürgüzüp keldi. Xitay bolsa biz körüwatqan rusiyedin téximu xeterlik. Biz xitaydiki Uyghur irqiy qirghinchiliqigha hem uninggha shérik bolghuchilargha shahit boluwatimiz. Bu tughut cheklesh we mejburiy tughmas qiliwétishlarnimu öz ichige alidu. Men bilen sözleshken ayal tughut cheklesh opératsiyesi qilinip, baliyatqusi éliwétiliptu. Men uningdin ‛némishqa bundaq murekkep chare qollinidu? dora arqiliqla hamilidarliqtin saqlinish mumkin'ghu?‚ dep soridim. Jawab addiyla: “Ular shundaq qilalaydu. Shundaq qilghan chaghdila, siz özingizning ténigha ikkinchilep özingiz ige bolalmaysiz”.

D u q mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependi Uyghur irqiy qirghinchiliqini gérmaniye parlaméntida étirap qildurush üchün mixayil birandigha oxshash téximu köp parlamént ezalirini xitayning jaza lagérliridiki zulumlargha ishendürüsh lazimliqini tekitlidi.

“Xitay rusiyedinmu xeterlik” namliq ziyaret xatiriside mixayil birandi gherb qimmet qarishini qoghdashta ching turushni, xitaygha dadil taqabil turushni, xitayni dunya miqyasida yétim qaldurushni tekitlep ötkendin kéyin, sözining xatimisini “Xitay bizning erkinlik we uniwérsal qimmet qarash sistémimizning düshminidur” dégen jümle bilen axirlashturghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.