Shahitlarning bayanidiki lagérlar: sistémiliq qiynaq we insaniyetke qarshi jinayetler (2)

Muxbirimiz gülchéhre
2021-03-24
Share
Qazaqistandiki Uyghur anilar xitayning Uyghurlargha qaratqan zorluq-zumbuluqini qattiq eyiblidi
Photo: RFA

Xitayning Uyghur diyarida qurghan lagérlarda mewjut sistémiliq qiyin-qistaq shekilliri heqqide teyyarlighan mezkur melumatimizning bügünki sanida mexsus qiz-ayallarning lagérda yene qandaq oxshimaydighan qiyin-qistaqlargha élinidighanliqi toghruluq toxtalmaqchimiz.

Qiz ayallar, anilar fizi'ologiyelik we psixologiyelik qiyin-qistaqlargha tengla uchraydu

Xitay hökümitining Uyghur élide qurghan lagérlirida, yéqinqi 4 yildin buyan qanunsiz halda keng kölemde tutqun qilin'ghan bigunah Uyghur, qazaq we bashqa tutqunlargha yürgüzülüwatqan qiyin-qistaqlar heqqidiki radiyomizda ziyaret qilin'ghan ondin artuq shahitlardin ularning lagér we tutup turup orunliridiki béshidin kechürgen zulumlarni qayta-qayta xatirilep we türlerge ayrip chiqtuq.

Xitayning Uyghur élide qurghan lagéridin qutulup chiqqan tunji ayal shahit süpitide 2018-yili séntebirde, erkin asiya radiyomizning ziyaritini qobul qilghan 29 yashliq méhrigül tursun xitayning zulmetlik kamérlirida yüz bériwatqan insanliqqa qarshi jinayetlirini dunyagha eng deslep hemde tepsiliy pash qilghanidi.

Méhrigül tursun, 2015-yili mayda, misirdin cherchendiki a'ilisini yoqlash üchün qaytqinida quchaqtiki emdila qirqi chiqqan 3 kézek baliliridin ayrilip tutqun qilinip, 2015-yili, 2017-yili we 2018-yili qayta-qayta 3 qétim tutup turush orni we lagérgha qamalghan.

Da'iriler uni tutqun qilghanda peqetla méhrigülla emes, uning émiwatqan 3 kézek balisimu ana sütidin mehrum qaldurulup, 4 insan biraqla xitay zulumning biwasite qurbanigha aylan'ghan. Anisidin we süttin ayrilghan balilar, saqchilarning qolida qiynalghan, aylarche doxturxanida dawalan'ghan bolsimu, dawalash ünüm bermey ulardin biri ölüp ketken. Qalghan ikkisningmu normal yétilishi éghir tosqunluqqa uchrighan we oxshimighan késellerge giriptar bolghan.

Qiyin-qistaq, xorlash usulliri 30 xildin ashidu

Méhrigül 2017-yili 4-ayda lagér qurulghanda qayta tutulup cherchendiki lagér qilin'ghan cherchen nahiyelik bixeterlik idarisining yer asti qamaqxanisigha qamalghan. 3 Ay jismaniy we rohiy xorlashlargha uchrash seweblik tutqaqliq késilige giriptar bolup qalghandin kéyin dawalinishqa qoyup bérilgen. U eng éghir we eng dehshetlik qiyin qistaqning del shu lagérlar bashlan'ghanliqini sherhleydu.

Méhrigül, béshidin ötkenlirige asasen yekünlishiche eng azabliq bolidighan qiyin-qistaqlar:

1-Béshigha qara xalda kiydürüp héchqandaq sewebsizla élip méngish.

2-Éghir haqaretlik tillash, silkish.

3-Kélogram etrapida qol we put chétilghan kishenler bilen qamap qoyush

4-Émitiwatqan anilarni balisidin ayrish seweblik kélip chiqidighan chidighusiz rohiy we jismaniy azab we süt bézi yallughi qatarliq késellikler.

5-Dawalimasliq

6-Tamaqtin qisish

7-Su bermeslik

8-Bir kamérgha 40-30 tin ademni qistap tiqish seweblik kélip chiqidighan uxlaydighan'gha we heriket qilidighan'gha yer yétishmeslik

9-Ixtiyari teret qaldurmasliq, teret qétim sani we waqitni qisish

10-Ikki sa'ettinla nöwetliship uxlash, qalghanlirini sa'etlep öre turghuzup qiynash.

11-Oxshimighan sewebler bilen yalingachlap qoyush

12-Her xil eswablargha sélip mejburiy beden tekshürüsh sewebini bildürmeslik

13-Mejburiy qan élish

14-Mejburiy dora ichküzüp we okul qoyush

15-Hyizni dora arqiliq mejburiy toxtitish

16-Taziliq qeghizi, chish tazilash buyumliri, sopun, löngge qatarliq eng eqelliy taziliq boyumlirinimu bermeslik

17-Yuyundurmasliq, kir kiyimlerni aylap kiyishke mejbur bolush

18-Sap hawa we kün nuridinmu mehrum qaldurush.

19-Herbiyche tüzümge zorlash. Xitayche qanun we qizil naxshilarni qisqa muddet ichide yad élishqa mejburlash, bir kamérda biri yadlap bolalmisa hemmisini qoshup kolléktip jazalash

20-Bir biri bilen gep qaldurmasliq, Uyghurche sözlishishi cheklesh, bir birige yardem qaldurmasliq

21-Künde 24 sa'etlik barliq herikiti közitish apparati astida bolush.

22-Künde herbiyche yotqan yighishqa mejbur bolush, bir ademning qattiq ölchemge chüshmiginide bir ademning bahaniside pütün kamér boyiche kolléktip ach qoyup jazalash

23-Mejburiy chéchini chüshürüsh

24-Soraqqa élip chiqilip yolwas orunduqta sa'etlep künlep ten jazasi we haqaret qorqutush bilen soraq qilish

25-Tok toqmaq, rézinke toqmaq tayaq tépik qatarliq usullardiki ten jazaliri

26-Tokluq orunduq

27-Musulmanliqi we kimlikini inkar qilish

28-Özi qilmighan jinayetlerge mejburiy iqrar qildurulush

29-Tutqun qilin'ghanda yénidiki barliq zibu-zinnet, qimmet bahaliq nersiler musadire qilinish

30- Adwokat tutushqa, a'ilisidikiler bilen körüshüshke ruxset qilmasliq

31-Bezen gundipaylar teripidin girim qilip, kiyim kiydürüp, jinayitige iqrar qildurup, lagérda bolghanlarni inkar qildurup mejburiy wédi'ogha élish.

32-Ölüp qalsimu jesitige hörmet qilmasliq hetta ölükni xorlash, chéchidin sörep élip méngish.

33-Mehbuslarning jesitini öyge qayturulmasliq

34-A'ilisidikilerning tutqun qilin'ghanliqi, ölgenliki yaki özidin kechkenlikini heqqide yalghan uchurlar bilen azablap qiynash

35-Ölüm jazasi, ömürlük jaza bérilidighanliqi bile tehdit sélip hayattin ümidini üzüshke qistash

Tirik janlar, rohlar hetta ölüklermu xorlinidu

Özi yatqan lagérda ikki ay jeryanida kamérdashliridin 9 ning ölümige shahit bolghan méhrigülning bildürüshige qarighanda, lagérda ten we rohni tengla azablaydighan bu qebih normallashturulghan we sistémilashqan qiyin-qistaq usulliri lagérdiki chong kichik, aghriq saq démey hemila ayallargha oxshash élip béridighan bolghachqa, tutqunlar asta asta ze'ipliship, rohi berdashliq bergen teqdirdimu beziliri jismaniy jehettin berdashliq bérelmey asta asta ze'ipliship, oruqlap, ölüp, shallinish jeryani iken.

Yéqinqi 4 yilda lagérlargha élip ketkenler ichide qorqunchluqi ölüm-yétim ehwallirining pewqul'adde köp bolushi lagér shahitliri éytiwatqan mana bu ach qoyush, qattiq jismaniy we psixikiliq qiyin-qistaqqa élish, dawalimasliq we bashqa ehwallar bilen biwasite baghlinishliqi barliqining delili bolupla qalmay xitay hökümitining insaniyetke qarshi jinayetliri hemde irqiy qirghinchiliqiningmu jinayi pakitliri xelq'ara jem'iyetning qattiq eyiblishige uchrimaqta.

Xitayning lagérdiki jinayetlirige shahit bolmaqning özimu éghir rohy qiynash

2018-Yil 26-dékabir, jorji washin'gton uniwérsitétining oqutquchisi shan royérs "Shinjangdiki wehime we nepret: 21-esirdiki étnik tazilash" namliq maqale élan qilip, lagér tüzümining pütkül Uyghur jem'iyitige séliwatqan ziyinini analiz qilghan. U lagérdiki bundaq "Normallashturulghan" kündilik psixik jazalash peyda qilidighan aqiwet, emeliyette ten jazasidin nechche hesse éghir bolghanliqtin lagérlarda tutqunlar uchrawatqan ten jazaliridin söz échip olturmaydighanliqini mexsus eskertip ötken. U lagér ichidiki tutqunlardin sirt, lagér ichidiki Uyghur saqchilar yaki oqutquchilarning hemmisiningla oxshimighan derijide rohiy zerbige uchraydighanliqini, yene kélip lagérlarning mewjutluqi Uyghurlarning hayatining bir parchisigha aylinip qalghan bir shara'itta kishilerning herküni lagérgha tutulushtin ibaret bir tehdit ichide yashishining tolimu éghir bir bésim ikenlikini bayan qilghan.

Özi tutqun bolmisimu 2017-yili ghuljidiki lagérda oqutquchi bolush jeryanida bigunah tutqunlarning del shundaq wehshiylerche qiyin-qistaqqa élinish jeryanlirigha shahit bolghan shiwétsiyediki qazaq lagér shahiti sayragül sawutbay "Xitay hökümiti 21-esirde Uyghur élide keng kölemlik yürgüzüwatqan sistémiliq qiyin-qistaqlirining emeliyette del bu bigunah bu kishiler a'ilidin ayrip béshigha qara xalta kiydürüp élip mangghandin bashlinidu. Chünki bu wehime tutqun'gha uchrighuchila emes pütün a'ilisige unish söygen ademlirining hemmisige teng kélidu" deydu.

Lagérdiki qiynash eswabliri shahitlarning déginidinmu köp

U méhrigül we bashqa lagér shahitliri bayan qilghan qiyin qistaq we jazalash usullirigha özimu guwah ikenlikini bildürgendin bashqa yene bayan qilghan lagérda ilgiri özi we bashqilardinmu anglapmu baqmighan qynash eswaplirini öz küzi bilen kürgenlikini tepsiliy bayan qilip berdi:

Lagérda soraqqa élip chiqilghan tutqunlar kamérasiz jazalash öyide her xil eswablar bilen iskenjige alidighan bolup, u kishiler soraqtin yérim halda sörep élip chiqilghanda bolsa, ularning tirnaqliri éliwétilgenliklirige shahit bolghan. Ular mixliq orunduqqa olturghuzulghan bolghachqa yanpashliri lexte bolup qanap yarilan'ghan halette chiqidiken.

Yeni yolwas orunduqtin bashqa, mixliq orunduq, tokluq orunduqlar hem mewjut.

Sayragul öz küzi bilen körgen yén jazasi bérilidighan toqmaqlarningmu türliri her xil bolup, qara rézinke toqmaq, kawchok qoyma toqmaq, tokluq toqmaq, tomur turuba. Chong zenjir we ésip urushqa ishlitidighan eswablar.

Sayragülning küzitishiche gundipay we saqchilarning bu xil jazalash eswablirini ishlitishte tejribilik we mahirliqidin ularning mexsus terbiyeleshtin ötkenlikini, qiyin qistaq usullirining sistémiliq ikenlikidin bésharet béridiken.

Uzun muddetlik sistémiliq wehshiy qiyin qistaq-asta xaraktérlik öltürüsh

Sayragülning éytishiche "Tutqun" largha siyasiy öginish, özini tekshürüsh, qizil naxsha éytish, xitay tilini öginish we hakimmutleq shi jinpinggha rehmet éytish qatarliq bir yürüsh xitaylashturush meshghulatlirimu emeliyette sistémilashqan lagérdiki kündilik mislisiz dawam qilidighan rohiy we psixikiliq qiynash hésablinidiken.

Musulmanlarning diniy perzlirini ada qilishni we halal-haram déyishlerni cheklesh, yene étiqadi we turmush örp-adetlirige zit halda choshqa göshi yéyishke zorlash, ghururini sundurup qatarliq herxil rezil wasitilerni ishlitish we ularni millet kimlikidin, millet rohi, tili, diniy étiqadi, insani ghururi qatarliqlardin waz kéchishke mejburlimaqta.

Jaza lagérliridiki bu xorlash, milliy zulum, ach qilish, dem alalmasliq, ademni xamush qilidighan dorilarni yéyishke mejburlinish we qiyin-qistaq qatarliq sistémilashqan zulumlar, bigunah tutqunlarning rohiy jehettin azablinishi we salametlikining nacharlishishi bilen ölüp kétish ehwalliri üzlüksiz sadir bolmaqta iken.

Sayragül lagérda dawam qiliwatqan jinsiy basqunchiliq öz ichige alghan sétilmiliq éghir jinsiy parakendichilik we xorlashlarning insaniyetke qarshi jinayet we kishilik hoquqqa éghir haldiki tajawuz qilish xaraktérining éghirliqidin, qiyin-qistaqning yéngi bir pellisini körsitidighanliqini bayan qildi. Mezkur témidiki programmimizning kéyinki qisimlirida sistémiliq basqunchiliq we sistémiliq tughmas qilinishtek ehwallar heqqide mexsus toxtilimiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet