Лагердин тирик қалған йерим җанлар (2)

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021.05.25
Лагердин тирик қалған йерим җанлар (2) Лагер шаһити зумрәт давут хитай әлчиханиси алдида намайишта. 2021-Йили апрел, вашингтон.
Photo: RFA

Хитай һөкүмитиниң 2017-йилидин башлап уйғур диярида кәң көләмдә тутқун елип берип, бир милйондин үч милйонға қәдәр бигунаһ инсанларни йиғивелиш лагерлириға солап, меңә ююш, қийин-қистақ, мәҗбурий туғмас қилғанлиқини, һәтта ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқини дуняға испатлашта лагердин терик қутулуп чәт әлләргә чиқалиған санақлиқ лагер шаһидлири һалқилиқ рол ойнап кәлди. Һалбуки, уларниң лагерда чәккән қийин-қистақлири, болупму аялларға қоллинилған мәҗбурий тоғмас қилиштики рәһимсиз васитиләрниң һазирму уларниң саламәтликигә җисманий вә роһий җәһәттин охшимиған дәриҗидә яман ақивәтләрни елип келиватқанлиқи мәлум болмақта.

Уларниң бири йеқинда вашингтон әтрапидики мәлум өсмә кесәлликләр мәхсус дохтурханисида иккинчи қетимлиқ опиратсийәдин чиққан лагер шаһиди зумрәт давуттур.

2018-Йили 3-айниң ахиридин-6 айғичә үрүмчидики лагерға соланған зумрәт давут пакистанлиқ ериниң йол меңиши билән гәрчә хитайниң лагеридин сақ чиққан болсиму, әмма у йәнила даириләрниң мәҗбури туғут чәкләш оператсийәсидин қечип қутулалмиған. Хитай даирилири өмүрлүк туғмаслиқ опиратсийәси қилдурушни зумрәтниң ери билән пакистанға кетишигә йол қоюшниң шәрти қилған.

Зумрәт 2019-йили 1-айда паксйтанға, 4-айда пакистан арқилиқ америкаға кәлгәниди. Радийомизда илгири зумрәт билән елип берилған тәпсилий сөһбәтләрдә у өзиниң хитай һөкүмити тәриппидин 2018-йили 10-айда мәҗбурий һалда тухум тошуш нәйчисини боғдуруш оператсийәси қилғанлиқини, бу хил усулниң хитай һөкүмити уйғур аяллириға мәҗбурий вә омумиййүзлүк қоллиниливатқан мәңгүлүк туғут чәкләш тәдбири икәнликини аңлатқан иди.

Зумрәтниң билдүрүшичә, даириләр бу оператсийәниң қандақ елип берилидиғанлиқи, униң хәвпи вә яман тәсирлириниму чүшәндүрмигән. Оператсийә қопал муамилә вә начар шараитта елип берилған.

Зумрәт бу оператсийәдин кейин еғир әкс тәсирләрни бешидин өткүзгән. Америкаға кәлгәндин буян изчил саламәтлики әслигә келәлмигән зумрәт техи бир қанчә һәптә алдида 2-қтим аяллар бөлүмидә өпиратсийә қилинған.

Йеқинда дохтурханидин чиққандин кейин верҗинийәдики өйидә күтиниватқан зумрәт зияритимизни қобул қилди. У дохтурниң өзигә хитайда қилинған шу қетимлиқ оператсийәниң маткида рак пәйда қилғанлиқини, өзиниң-3 қетимлиқ оператсийәгә кириши шәрт икәнликини билдүргәнликини чоңқур азаблар ичидә баян қилди.

Зумрәт давут 2019-йили 24-сентәбир күни бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң 74-нөвәтлик омумий кеңишидә америка ташқий ишлар министирлиқиниң орунлаштуруши билән ечилған “шинҗаңдики кишилик һоқуқ кризиси” намлиқ йиғинда шаһид сүпитидә өзиниң вә башқа уйғур қиз-чоканлириниң хитай һөкүмити тәрипидин мәҗбурий туғмас қилинғанлиқи һәққидә гуваһлиқ бәргән иди. Униң гуваһлиқи хитай һөкүмитиниң инсанийәткә қарши җинайити вә ирқий қирғинчилиқиниң җанлиқ пакити сүпитидә дуня мәтбуатлирида зор ғулғула қозғиған иди.

Әмма шундин буян зумрәт давут хитайниң өч елиш обйектиға айланди. Хитай һөкүмәт зумрәт давутни “ялғанчи” дәп һуҗум қилип кәлмәктә. Бу йил 9-април күни хитай ачқан “шинҗаң мәсилилири бойичә ачқан 7-нөвәтлик мухбирларни күтивелиш йиғини” да, униң акиси абдухелил давут билән йәңгисихитайниң бесими астида зумрәтниң америкадики гуваһлиқлирини инкар қилип видийолуқ сөзлигән иди.

Хитай бу һәқтики хәвиридә зумрәт вә униң ериниң туғут чәкләш оператсийәсигә қошулғанлиқи һәққидики қол қойған имзалиқ һөҗҗитиниму көрсәткән. Зумрәт униңдики имзадин тартип хитайниң сахта ойдурмиси икәнликини билдүрди.

Зумрәт илгири радийомизға өзиниң оператсийидин кейин дохтур арқилиқ өз ихтияри бойичә туғут чәкләш оператсийидә турубини қатлаш усули қолланған болса, йеқинқи йилларда һөкүмәтниң мәҗбурий елип барған усулиниң туруба йолини кесип еливетилип пүтүк һаләткә кәлтүрүлидиған, мәңгү әслигә кәлтүргили болмайдиған кәскин вә әҗәллик усул икәнликидин хәвәр тапқанлиқини баян қилған иди.

Зумрәтниң йеқинқи саламәтлик әһвали һәққидә биз дохтурниң рәсмий һалдики испатини тәләп қилған идуқ. Вирҗинийә штатидики зумрәт давалиниватқан вә оператсийә қилинған өсмә кесәлликләр дохтурханисиниң зумрәт арқилиқ радийомизға тәминлигән испатлиқ хети, хитайниң зумрәт үстидики әйибләшлириниң пүтүнләй ойдурмаикәнликини, буниң хитайниң уйғур аяллириға елип бериватқан қирғинчилиқ җинайәтлирини йепишқа урунуш икәнликини йәнә бир қетим испатлиди.

Зумрәтни давалашқа мәсул дохтур девин ханим өз имзаси билән зумрәтниң кесәллик диагнози һәққидики испатнамигә ениқ қилип: “зумрәт давут ханим мениң давалишимни қобул қиливатқан бимар. Униң үч йил аввал хитайдин айрилиш алдида учриған туғут чәкләш опиратсийәси униң саламәтликигә хилап һалда қилинған. Бу оператсийә униң пәрзәнт көрүш иқтидаридин мәңгүлүк мәһрум болушиға сәвәб болған,” дәп язған.

Зияритимизни қобул қилған зумрәтниң ери имран әпәнди аяли зумрәтни лагердин қутулдуруп аввал пакстанға кәлгәндин кейин, йәнә америкаға көчүшкә мәҗбур болғданлиқини, һаятини қайта-қайта йеңибаштин башлаш җәрянида пүтүн аилисиниң охшашла еғир бәдәлләрни төлигәнликини, әмма буларни аялиниң тартқан җисманий вә роһий җәһәттики азаблири билән селиштуруш мумкин әмәсликини билдүрди.

Йеқинда австралийәдики истратегийәлик сиясәт институти (ASPI) ниң “йеңидин пиланлиниватқан аилиләр” темисидики әң йеңи доклатида, 2017-йилидин 2019-йилиғичә болған арилиқта уйғур нопусиниң көпийиш сүритидә 50 пирсәнткә йеқин төвәнләш болғанлиқи пакитлар арқилиқ наһайити тәпсилий баян қилинди. Доклатта көрситилишичә, мушу икки йилдила аз дегәндиму 160 миң уйғур бовақ кәм туғулған болуп, бу хил ғайәт зор нисбәттики туғут кризиси бирләшкән дөләтләр тәшкилати дуня миқясидики туғут әһвалини истатистика қилип келиватқан 71 йилдин буян һечқачан көрүлүп бақмиған һадисә икән.

Зумрәт давут хитайниң мушу хилдики мәҗбурий туғмас қиливетиштәк вәһшиянә тәдбириниң қурбаниға айланған милйонлиған уйғур аяллириниң бири. У лагердин һаят чиқалиған вә америкаға йетип келәлигән болсиму, әмма хитай һөкүмити тәрипидин учриған зиянкәшликләр қалдурған җисманй вә роһй җәһәттики җараһәтләрдин техичә сақийип болалмиған3 нәпәр лагер шаһидиниң бири, халас.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.