Lagérdin tirik qalghan yérim janlar (2)

Muxbirimiz gülchéhre
2021.05.25
Lagérdin tirik qalghan yérim janlar (2) Lagér shahiti zumret dawut xitay elchixanisi aldida namayishta. 2021-Yili aprél, washin'gton.
Photo: RFA

Xitay hökümitining 2017-yilidin bashlap Uyghur diyarida keng kölemde tutqun élip bérip, bir milyondin üch milyon'gha qeder bigunah insanlarni yighiwélish lagérlirigha solap, ménge yuyush, qiyin-qistaq, mejburiy tughmas qilghanliqini, hetta irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqanliqini dunyagha ispatlashta lagérdin térik qutulup chet ellerge chiqalighan sanaqliq lagér shahidliri halqiliq rol oynap keldi. Halbuki, ularning lagérda chekken qiyin-qistaqliri, bolupmu ayallargha qollinilghan mejburiy toghmas qilishtiki rehimsiz wasitilerning hazirmu ularning salametlikige jismaniy we rohiy jehettin oxshimighan derijide yaman aqiwetlerni élip kéliwatqanliqi melum bolmaqta.

Ularning biri yéqinda washin'gton etrapidiki melum ösme késellikler mexsus doxturxanisida ikkinchi qétimliq opiratsiyedin chiqqan lagér shahidi zumret dawuttur.

2018-Yili 3-ayning axiridin-6 ayghiche ürümchidiki lagérgha solan'ghan zumret dawut pakistanliq érining yol méngishi bilen gerche xitayning lagéridin saq chiqqan bolsimu, emma u yenila da'irilerning mejburi tughut cheklesh opératsiyesidin qéchip qutulalmighan. Xitay da'iriliri ömürlük tughmasliq opiratsiyesi qildurushni zumretning éri bilen pakistan'gha kétishige yol qoyushning sherti qilghan.

Zumret 2019-yili 1-ayda paksytan'gha, 4-ayda pakistan arqiliq amérikagha kelgenidi. Radiyomizda ilgiri zumret bilen élip bérilghan tepsiliy söhbetlerde u özining xitay hökümiti terippidin 2018-yili 10-ayda mejburiy halda tuxum toshush neychisini boghdurush opératsiyesi qilghanliqini, bu xil usulning xitay hökümiti Uyghur ayallirigha mejburiy we omumiyyüzlük qolliniliwatqan menggülük tughut cheklesh tedbiri ikenlikini anglatqan idi.

Zumretning bildürüshiche, da'iriler bu opératsiyening qandaq élip bérilidighanliqi, uning xewpi we yaman tesirlirinimu chüshendürmigen. Opératsiye qopal mu'amile we nachar shara'itta élip bérilghan.

Zumret bu opératsiyedin kéyin éghir eks tesirlerni béshidin ötküzgen. Amérikagha kelgendin buyan izchil salametliki eslige kélelmigen zumret téxi bir qanche hepte aldida 2-qtim ayallar bölümide öpiratsiye qilin'ghan.

Yéqinda doxturxanidin chiqqandin kéyin wérjiniyediki öyide kütiniwatqan zumret ziyaritimizni qobul qildi. U doxturning özige xitayda qilin'ghan shu qétimliq opératsiyening matkida rak peyda qilghanliqini, özining-3 qétimliq opératsiyege kirishi shert ikenlikini bildürgenlikini chongqur azablar ichide bayan qildi.

Zumret dawut 2019-yili 24-séntebir küni birleshken döletler teshkilatining 74-nöwetlik omumiy kéngishide amérika tashqiy ishlar ministirliqining orunlashturushi bilen échilghan “Shinjangdiki kishilik hoquq krizisi” namliq yighinda shahid süpitide özining we bashqa Uyghur qiz-chokanlirining xitay hökümiti teripidin mejburiy tughmas qilin'ghanliqi heqqide guwahliq bergen idi. Uning guwahliqi xitay hökümitining insaniyetke qarshi jinayiti we irqiy qirghinchiliqining janliq pakiti süpitide dunya metbu'atlirida zor ghulghula qozghighan idi.

Emma shundin buyan zumret dawut xitayning öch élish obyéktigha aylandi. Xitay hökümet zumret dawutni “Yalghanchi” dep hujum qilip kelmekte. Bu yil 9-april küni xitay achqan “Shinjang mesililiri boyiche achqan 7-nöwetlik muxbirlarni kütiwélish yighini” da, uning akisi abduxélil dawut bilen yenggisixitayning bésimi astida zumretning amérikadiki guwahliqlirini inkar qilip widiyoluq sözligen idi.

Xitay bu heqtiki xewiride zumret we uning érining tughut cheklesh opératsiyesige qoshulghanliqi heqqidiki qol qoyghan imzaliq höjjitinimu körsetken. Zumret uningdiki imzadin tartip xitayning saxta oydurmisi ikenlikini bildürdi.

Zumret ilgiri radiyomizgha özining opératsiyidin kéyin doxtur arqiliq öz ixtiyari boyiche tughut cheklesh opératsiyide turubini qatlash usuli qollan'ghan bolsa, yéqinqi yillarda hökümetning mejburiy élip barghan usulining turuba yolini késip éliwétilip pütük haletke keltürülidighan, menggü eslige keltürgili bolmaydighan keskin we ejellik usul ikenlikidin xewer tapqanliqini bayan qilghan idi.

Zumretning yéqinqi salametlik ehwali heqqide biz doxturning resmiy haldiki ispatini telep qilghan iduq. Wirjiniye shtatidiki zumret dawaliniwatqan we opératsiye qilin'ghan ösme késellikler doxturxanisining zumret arqiliq radiyomizgha teminligen ispatliq xéti, xitayning zumret üstidiki eyibleshlirining pütünley oydurma'ikenlikini, buning xitayning Uyghur ayallirigha élip bériwatqan qirghinchiliq jinayetlirini yépishqa urunush ikenlikini yene bir qétim ispatlidi.

Zumretni dawalashqa mes'ul doxtur déwin xanim öz imzasi bilen zumretning késellik di'agnozi heqqidiki ispatnamige éniq qilip: “Zumret dawut xanim méning dawalishimni qobul qiliwatqan bimar. Uning üch yil awwal xitaydin ayrilish aldida uchrighan tughut cheklesh opiratsiyesi uning salametlikige xilap halda qilin'ghan. Bu opératsiye uning perzent körüsh iqtidaridin menggülük mehrum bolushigha seweb bolghan,” dep yazghan.

Ziyaritimizni qobul qilghan zumretning éri imran ependi ayali zumretni lagérdin qutuldurup awwal pakstan'gha kelgendin kéyin, yene amérikagha köchüshke mejbur bolghdanliqini, hayatini qayta-qayta yéngibashtin bashlash jeryanida pütün a'ilisining oxshashla éghir bedellerni töligenlikini, emma bularni ayalining tartqan jismaniy we rohiy jehettiki azabliri bilen sélishturush mumkin emeslikini bildürdi.

Yéqinda awstraliyediki istratégiyelik siyaset instituti (ASPI) ning “Yéngidin pilanliniwatqan a'ililer” témisidiki eng yéngi doklatida, 2017-yilidin 2019-yilighiche bolghan ariliqta Uyghur nopusining köpiyish sür'itide 50 pirsentke yéqin töwenlesh bolghanliqi pakitlar arqiliq nahayiti tepsiliy bayan qilindi. Doklatta körsitilishiche, mushu ikki yildila az dégendimu 160 ming Uyghur bowaq kem tughulghan bolup, bu xil ghayet zor nisbettiki tughut krizisi birleshken döletler teshkilati dunya miqyasidiki tughut ehwalini istatistika qilip kéliwatqan 71 yildin buyan héchqachan körülüp baqmighan hadise iken.

Zumret dawut xitayning mushu xildiki mejburiy tughmas qiliwétishtek wehshiyane tedbirining qurbanigha aylan'ghan milyonlighan Uyghur ayallirining biri. U lagérdin hayat chiqalighan we amérikagha yétip kéleligen bolsimu, emma xitay hökümiti teripidin uchrighan ziyankeshlikler qaldurghan jismany we rohy jehettiki jarahetlerdin téxiche saqiyip bolalmighan3 neper lagér shahidining biri, xalas.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.