Лагер шаһиди овалбек турдахун вашингтонда тунҗи мәйдан гуваһлиқ бәрди

Мухбиримиз әзиз вә шәһризат
2022.04.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Лагер шаһиди овалбек турдахун вашингтонда тунҗи мәйдан гуваһлиқ бәрди Лагер шаһиди овалбек турдахун америка дөләт мәҗлисидә тунҗи мәйдан гуваһлиқ йиғиниға қатнашти. 2022-Йили 13-апрел, вашингтон.
RFA

Хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики қирғинчилиқ қилмишлирини паш қилишта әң чоң рол ойниған амилларниң бири лагер шаһидлириниң бу һәқтики гуваһлиқ баянлири, дейиш мумкин. Өткән бирнәччә йилдин буян дуняниң һәрқайси җайлиридики охшимиған аммиви сорунларда вә мунбәрләрдә лагер шаһидлириниң өз бешидин кәчүргән аччиқ вә паҗиәлик қисмәтлирини баян қилиши билән дуня җамаити уйғурларниң бешиға келиватқан ишларниң аддийғинә кишилик һоқуқ дәпсәндичилики әмәс, бәлки йеңидин оттуриға чиқиватқан “заманиви қирғинчилиқ” икәнликини һес қилип йәтти.

Йеқинқи мәзгилләрдики дуня вәзийитидә көрүлгән күтүлмигән өзгиришләр уйғурлар вә қирғинчилиққа қарши туруш һәққидики чуқанларни башқа яқларға елип кетиватқанда, йәнә бир лагер шаһидиниң америка туприқиға дәссиши бу җәһәттә қисмән бурулуш һасил қилди. 8-Апрелда америка чеграсидин өткән овалбек турдахун дәсләпки қәдәмдә орунлишивалғандин кейин, 13-апрел күни вашингтон шәһиридики “комунизим қурбанлири хатирә фонди” ниң орунлаштуруши билән америка дөләт мәҗлисидә тунҗи мәйдан гуваһлиқ йиғиниға қатнашти.

Йиғинда алди билән мәзкур фондниң рәиси андрев бремберг (Andrew Bremberg) сөз алди. У фонд җәмийәтниң қурулуши һәққидә мәлумат бериш билән биргән овалбекниң кәчмишлири маһийәттә хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики қирғинчилиқ қилмишлириниң йәнә бир қетим паш қилиниши икәнликини алаһидә тәкитлиди. Шундақла хитай һөкүмитиниң уйғурларни қирғин қилиши әмәлийәттә дуня қирғинчилиқниң алдини елиш әһдинамисигә ашкара хилаплиқ қилиш икәнликини, бу қетимлиқ гуваһлиқниң “садасизлар үчүн йәнә бир қетим сада чиқириш” болидиғанлиқини, йәнә келип қирғинчилиқ қиливатқан хитай һөкүмити билән муамилидә болуватқан һөкүмәтләр, ширкәтләр вә шәхсләрниң қарашлирини өзгәртиши мумкинликини көрсәтти.

Арқидин хитайдики ичкий әза оғрилиқи һәққидә йиллардин буян издинип келиватқан мутәхәссләрдин етан гутман (Ethan Gutmann) сөз алди. У өзиниң овалбек билән қирғизистандики дәсләпки учришиши һәмдә бу җәрянда униң билән сөһбәтлишиш арқилиқ уйғур дияридики қирғинчилиқ вә бастуруш һәққидә тәпсилий мәлуматлиқ болған күнләр һәққидики әслимилирини тәқдим әтти. Шу қатарда өзи вә башқа достлириниң овалбекни америка тәвәсигә елип келиш үчүн қандақ тиришчанлиқларни көрсәткәнлики һәққидиму мәлумат бәрди

Шуниңдин кейин овалбек мунбәргә чиқип тәрҗиманниң ярдимидә өз кәчмишлирини баян қилди. У өзиниң 2018-йили февралда бешиға қара халта кийдүрүлүп, хитай сақчилириниң машинисиға чиқирилған күндики вәқәләрдин башлап лагерға елип берилғанлиқи, бу җайда сақчиларниң өзини ялиңачлап мәһбуслуқ кийимини кәйдүргәнликидин башлап лагердики тар өйгә қистилип соланған 26 мәһбусниң арисиға қошулғанлиқи, карватқа сиғмиған мәһбусларниң нөвәтлишип ухлайдиғанлиқидин мәлумат бәрди. Униң ейтишичә, камерлардики тамларға орнитилған көзитиш камерилириниң һәммисила “хиквижин” (Hikvision) маркилиқ икән. Тамдики чоң екранлиқ телевизорда болса мәһбуслар һәр күни хитай дөлити вә хитай компартийәсиниң қандақ улуғ икәнлики һәққидики сиясий тәшвиқатларни көридикән. Уларға һәдисә хитай дөлитиниң “һәрқандақ адәмни дуняниң һәрқандақ йеридин тутуп келәләймиз” дегәндәк һәйвилири, һайванму йемәйдиған “тамақ” лар, қандақтур сирлиқ “дора” лар вә окуллар, “йолвас орундуқ”, қораллиқ гундипайлар, түгимәс сорақлар, пат-пат аңлинип туридиған қия-чия вә аччиқ чиқирашлар даимлиқ һәмраһ болған. 2018-Йили 17-декабирда калтә иштан билән ‍өйигә әкилип қоюлғанда, у бу җайда көргәнлирини һечкимгә ейтмаслиқ һәққидики тилхәткә имза қойған. Әмма у лагердин чиққан болсиму, өйидики нәзәрбәнт задила үзүлүп бақмиған.

 Овалбекниң баянлири ахирлашқандин кейин, овалбек вә униң аилисидикиләрни америкаға елип келишкә зор күч чиқарған кишиләрниң бири, америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитетиниң рәиси кристофер симис сөзгә чиқти. У сөзидә овалбек ейтқан қамақ вә бастуруш қилмишлириниң сталин һөкүм сүргән совет иттипақида, мав зедоң дәвридики хитайда вә башқа җайларда көп қетимлап оттуриға чиққан ишлар икәнликини, 21-әсиргә кәлгәндә болса ши җинпиң һөкүмранлиқ қиливатқан хитайда йәнә бир қетим әвҗ алғанлиқини тилға елип: “овалбекниң ейтқанлири биз тәкитләватқан реаллиқниң һәқиқәтән шундақ икәнликини йәнә бир қетим испатлиди.” деди. Шуниңдәк хитай һөкүмити изчил давам қилдуриватқан бу қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтләрни паш қилишта бу хил гуваһлиқларниң бәкму муһимлиқини билдүрди.

Шуниңдин кейин конор хелий (Conor Healy), боб фу (Bob Fu), етан гутман қатарлиқлар сөзгә чиқип, уйғур дияридики қирғинчилиқниң нөвәттики әһвали, ғәрб ширкәтлириниң бу қирғинчилиққа вастилик һалда һәмдәм болуватқанлиқи, бу хил гуваһлиқларниң уйғур дияридики қабаһәтни һөҗҗәтләштүрүп чиқишта муһим әһмийәткә игә икәнлики қатарлиқ мәзмунларда сөз қилди.

Йиғинниң ахиридики соал-җавап бөликидә һәр саһәдин кәлгәнләр лагерлар һәққидики һәр хил соалларни сориди. Овалбек бу һәқтә өзи көргән ишларни мисал қилған һалда, у җайдики сирлиқ дорилар, окуллар, ачлиқ вә уссузлуқ қатарлиқ ишлардин мәлумат бәрди.

Йиғиндин кейин овалбек радийомизниң айрим зияритини қобул қилип, лагерлардики ‍өзи көргән уйғурлар, өзиниң америка һөкүмитидин күтидиған арзулири, шуниңдәк бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) кишилик һоқуқ алий кеңишиниң комиссари мишел бачелетниң үрүмчи сәпири һәққидики үмидлирини баян қилди.

Мәлум болушичә, овалбек турдахун давамлиқ һалда йеқин кәлгүсидә уйғур дияридики лагерлар, мәҗбурий әмгәк қатарлиқ темилар бойичә охшимиған мунбәрләрдә гуваһлиқ беридикән.  

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт