Xitayning insanperwerlik yardimi xelq'araning lagérlargha bolghan diqqitini burashni meqset qilghanliqi agahlanduruldi

Muxbirimiz erkin
2020-03-24
Share
xitay-italiye-virus-yardem.jpg Italiyege yardem bérish üchün kelgen xitay doxturliri ayroportta xatire sürette. 2020-Yili 13-mart.
AFP

21-Mart küni xitayning yiwu shehiridin yolgha chiqqan bir yük poyizi ürümchi arqiliq yawropagha yürüp ketken. Bu yük poyizining axirqi békiti ispaniyening madrid shehiri bolup, u 110 ming dane opératsiye maskisi, 766 dane qoghdinish xaliti qatarliq korona wirusigha qarshi ""Insanperwerlik yardem" buyumlirini öz ichige alidu.

Lékin, xitayning korona wirusigha qarshi küresh qiliwatqan döletlerge "Insanperwerlik" namida bergen yardimi yawropadiki bezi kishilik hoquq teshkilatlirini bi'aram qilghan. Ularning qeyt qilishiche, xitay özining yumshaq küchini islitip, dunya tertipige xiris qilmaqta shundaqla xelq'araning lagérlar hem Uyghur mejburiy emgek mesilisige bolghan diqqitini burashqa urunmaqtiken.

"Tehdit astidiki xelqler jem'iyiti" namliq gérmaniye kishilik hoquq teshkilati 23-mart küni élan qilghan bu heqtiki bayanatida, xitayning "Insanperwerlik yardimige merkezliship, özini wirusqa qarshi bashlamchi qilip körsitishke, bu arqiliq diqqetni burashqa urunuwatqanliqi" ni tekitligen. Mezkur teshkilatning bildürüshiche, buning tesiride wuxendiki apet xaraktérlik weziyetni dadilliq bilen pash qilghan puqra zhurnalistlar we shinjangdiki lagérlarning korona wirusigha qarshi yéterlik qoghdalmighanliqi anche tilgha élinmas bolghan.

"Tehdit astidiki xelqler jem'iyiti" ning diréktori ulrix déli'us 24-mart ziyaritimizni qobul qilip, xitayning burun müshük éyiq diplomatiyesi, kungzi institutlirini we tereqqiyat programmilirini ishqa sélip kelgen bolsa, mana emdi insanperwerlik yardem yumshaq küchini ishqa séliwatqanliqini bildürdi. Uning tekitlishiche, bu herikiti mewjut dunya tertipige xiris qilmaqtiken.

Ulrix déli'us mundaq dédi: "Eger ular xitay özining bu herikiti arqiliq afriqa döletlirini özige tartalisa, yéngi bir dunya tertipi berpa qilish imkaniyitige érishidu. Mana bu bizni endishige salmaqta. Xitay hazirqi korona wirusi krizisidimu burunqidek pursettin paydilinishqa urunuwatidu. U bu krizista dunyaning diplomatik we siyasiy qollishini sétiwélishqa tirishmaqta".

Firansiyelik ataqliq xitayshunas mariye xolzman xanimning qeyt qilishiche, gérmaniye kishilik hoquq teshkilatining endishisi pütünley orunluq iken. U 24-mart ziyaritimizni qobul qilghanda, buning nurghun seweblirining bildürdi.

Mariye xolzman mundaq deydu: "Elwette, bu intayin qanunluq bir endishe. Buning nurghun sewebi bar. Birinchisi, xitay hökümiti oz puqralirining diqqitini bashqa ishlargha buridi. Elwette mutleq köp qisim xitay xelqi hökümetning korona wirusi tarqalghanliqini taki 1-ayning axirlirigha qeder özlirige éytmighanliqidin xewiri yoq idi. Halbuki, yuqum ötken yili 11-12-aylardin bashlap tarqilip, nurghun kishi uninggha giriptar bolghan. Shu seweblik yuqum pütün dunyagha tarqaldi. Bu sadir qilin'ghan tunji xataliq. Shunga, buningdin xitay xelqila emes, pütün dunya epsuslinishi kérek".

Mariye xolzman xanimning tekitlishiche, nöwette nurghun döletler korona wirusi bilen aldirash bolup kétip, Uyghur mesilisi jimjit qalghandek qilsimu, lékin bu peqet waqitliq ehwal iken. U, lékin xitayning Uyghur rayonidiki qilmishining untulup qalmaydighanliqini bildürdi.

Mariye xolzman mundaq deydu: méningche bu peqet waqitliq ehwal. Elwette hazir bizning hökümitimiz we xelqimizning wirusqa qarshi turushqa bend bolup, téximu köp ölüm-yétimning aldini élishqa kiriship ketti. Bizge melum bolghandek hazir italiye, firansiye, ispaniyede nurghun adem öldi. Lékin biz yenila nurghun kishilik hoquq teshkilatlirining lagérdiki Uyghurlarni qoyup bérishni, chünki wirusning bu orunlargha tarqilip kétishi bek éghir ehwallarni keltürüp chiqiridighanliqini agahlandurup kéliwatqanliqigha shahit bolidu. Belkim bu mesile hazir bash téma bolmasliqi mumkin. Lékin bu peqet waqitliq ehwal. Bu hergiz untulup qalmaydu".

"Tehdit astidiki xelqler jem'iyiti" ning bayanatida yene, xitay hökümitining Uyghurlarni xitay zawut-karxanilirida mejburiy emgekke sélishi, xitay shirketlirige paydiliq riqabet muhiti yaritip, gherb shirketlirining adil riqabet küchige ziyan salidighanliqini alahide tekitligen. Bayanatta tekitlishiche, xitay hökümiti insanperwerlik yardimi arqiliq bashqa döletlerni xitay hökümiti bilen xitay karxaniliri arisidiki bu xil hemkarliqqa razi bolushqa qistishi mumkin iken.

"Tehdit astidiki xelqler jem'iyiti" ning diréktori ulrix déli'us bu toghrisida mundaq dédi: "Uyghurlarning xitaydiki her qaysi karxanilarda mejburiy emgekke sélinishi apet xaraktérlik hadise. Bizning bu mesilini otturigha qoyushimizdiki seweb shirketlerning mejburiy emgek küchlirini ishlitip, mehsulat ishlepchiqirishi zor adaletsizlik. Chünki, bu ehwalda sizning ishligen mehsulatingiz bek erzan toxtaydu. Yawropadiki héchqandaq bir karxana bu bahada ular bilen riqabet qilalmaydu. Buningda xitay hökümiti bilen xitay karxanilirining her ikkisi menpe'etdar bolmaqta. Shu setchilikni untup qalmasliqimiz kérek, belki xitay insanperwerlik yardimi, dep ewetken buyumlar shu karxanilarda ishlen'gen bolushi mumkin".

Yiwudin yolgha chiqqan xitay yük poyizi 2 heptide ispaniyege yétip baridiken. Bu xitayning wuxende partlighan korona wirusining xitayda kontrol qilin'ghanliqini jakarlap, mezkur wirusning éghir tesiri astidiki yawropa ellirige yük poyizida ewetken tunji türküm tébbiy lawazimat yardimidur.

Xitay taratqulirining ilgiri sürüshiche, yawropa qatnaydighan yük poyizi burun heptide bir qatnaydiken. Hazir heptide ikki qatnaydighan'gha özgertilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.