Katrina lentos xanim: "Diniy-étiqad depsendichilikide xitayni birinchi orun'gha tizish kérek"

Muxbirimiz nur'iman
2021-07-16
Share
Katrina lentos xanim: "Xelq'ara diniy erkinlik qurultiyi" da amérika tom lentos fondining re'isi katrina lentos xanim sözlimekte. 2021-Yili 14-iyul, washin'gton.
irfsummit.com

Amérika paytexti washin'gton shehiride 13-iyuldin 15-iyulghiche "2021-Yilliq xelq'ara diniy erkinlik munbiri" ötküzülgen idi. Mezkur munberge qatnashqan dölet erbabliri, diniy we siyasiy rehberler diniy-étiqad erkinlikining insanning eng négizlik hoquqi ikenlikini we bu hoquqning dexli teruzge uchrishini hergizmu qobul qilghili bolmaydighanliqini qayta-qayta tekitleshti.

14-Iyul küni chüshtin kéyin ötküzülgen munazire qismida mezkur munberning mes'ulliridin sam brownbek ependi bilen katrina lentos xanim dunyadiki diniy erkinlik mesililiri heqqide yighin riyasetchisining su'allirigha jawap bergen. Sam brownbek ependi we katrina lentos xanimning xitay ötküzüwatqan insaniyetke qarshi jinayetlerge dunyaning qattiq inkas bildürmeslikini eyiblishi, yighin qatnashquchilirining alqishigha érishken.

Sam brownbek ependi dunyadiki diniy-itiqadi seweblik kélip chiqiwatqan urush we zulumlar heqqide toxtilip mundaq dégen: "Eger diniy-étiqad mesilisi muwapiq bir terep qilinsa, dunyadiki medeniyetler toqunushini azaytqili bolidu. Eger muwapiq bir terep qilinmisa we yaki héch köngül bölünmise, medeniyetler arisidiki toqunush ulghiyip mangidu. Démekchi bolghinim, herqandaq bir medeniyet melum bir din asasigha qurulidu. Eger bir diniy topluq yene bir az sanliq diniy topluqni yaqturmighanliqi sewebidin ulargha zulum qilghanda, egerde biz ashu az sanliq diniy topluqni qoghdiyalmisaq, u chaghda 'irqiy qirghinchiliq' ningmu aldini alalmaymiz. Qarap baqsanglar, yéqin tariximizda yüz bergen 'irqiy qirghinchiliq' asasen az sanliq diniy topluqlargha élip bériliwatidu. Mesilen, yehudiylar, yezidilar we Uyghurlar. Hemmisi azsanliq diniy topluqlar."

Sam brownbek ependi yene diniy-étiqad mesilisining her qandaq partiye ortaq köngül bölüshke tégishlik xelq'araliq muhim nuqta ikenlikni otturigha qoyghan. U bu mesilige tar da'iride qarash keng da'irilik endishilerge yol achidighanliqini eskertip, xitayning Uyghur musulmanlirigha qilghan mu'amilisi dunyaning ortaq endishisi bolushi kéreklikini tekitligen.

Katrina lentos xanim riyasetchining dunyadiki diniy-étiqad erkinlikini depsende qiliwatqan döletler heqqidiki su'aligha jawab bérip, dunyaning her qaysi jaylirida diniy-étiqad erkinliki oxshimighan derijide depsendichilikke uchrawatqanliqni eskertken. U yene mundaq dégen: "Men bu tizimlikte xitayni eng aldigha tizimen. Chünki Uyghurlargha néme ishlarning boluwatqanliqini hemmimiz bilimiz. Ularning tibet buddistlirigha qilghanlirini bilimiz. Xitayning yürgüzüwatqan basturushlirini sanap kelsek bek jiq. Buning sewebi xitayning küchiyishidur. Rastini éytqanda, dunyaning xitayning qilmishlirigha qarshi turushtin éhtiyat qilishi, xitayning xorikini téximu chongaytiwetti. Méning semimiy pikirim shuki, xitayning keng kölemlik yürgüzüwatqan kishilik hoquq depsendichilikige qarshi turushimiz kérek. Xitayni bu tizimlikte birinchi orun'gha tizish kérek."

U yene mundaq dégen: "'qiyamet küni' de bizni bir-birimizdin ayriydighini bizning adaletsizliklerge qarshi qanchilik küchigenlikimiz bolidu. Mesilen, xitay yürgüzüwatqan adaletsizliklerge qarshi pozitsiyemiz, bizning qimmet qarishimiz we étiqadimiz bizning qimmitimizni belgileydu. Tarixtiki özini 'tengdashsiz' sanighan barliq 'küch' lerning aqiwétige qarap baqayli. Men xitayni dunya perez qilghandek unche 'küchlük' dep qarimaymen. Herqandaq bir hakimmutleq tüzümdiki rezil diktator hakimiyet küchlük körün'gen bilen emeliyette nahayiti ajiz."

Mezkur munberge yuqiriqi munazire yighinidin kéyin tashqiy ishlar ministiri antoniy blinkén ékran arqiliq qatnashqan bolup, u mundaq dégen: "Diniy-étiqad erkinliki del kishilik hoquqtur. U insan bolushimizni menige ige qilidu. Yeni erkin pikir qilish, insaniy ghorurimiz bilen yashash, rohiyitimiz xalighan din'gha éshinish we étiqadimizni özgertish erkinliki we bularni ashkara we yaki yoshurun ipadilesh erkinliki qatarliqlar hayatimizni menilik qilidu. Dölitimiz her bir insanning özliri tallighan dinigha étiqad qilish erkinlikini qoghdashqa wede qilghan. Amérika hökümiti mezkur munberge qatnashqan her biringlarni qollaydu we diniy-étiqad erkinlikini qoghdashta bashchiliq qilishta ching turidu."

Dunya Uyghur qurultiyi bu munber ötküzülgen méhmanxanida Uyghurlarning nöwettiki ehwalini tonushturush üchün mexsus kéchik körgezme rayoni tesis qilghan. D u q re'isi dolqun eysa ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, mezkur munber we bu munberning Uyghurlar mesilisini anglitishtiki muhim ehmiyiti heqqide toxtaldi. U mundaq dédi: "Mushundaq chong bir munberde Uyghur mesilisining alahide orun'gha qoyulushi téximu köpligen hökümetlerning, diniy we siyasiy rehberlerning Uyghur mesilisige köngül bölüshni qolgha keltürüshte nahayiti muhim rol oynaydu."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet