Хитай литваниң явропа иттипақиға әза дөләтләргә үлгә болуп қелишидин әнсиримәктикән

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2021-08-12
Share
Литва парламенти хитайниң уйғурларға йүргүзиватқан зулумини Литва хитай уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватиду дәп җакарлиди. 2021-Йили 20-май.
Yettesu

Мантас адоменас: "литваниң хитайға қаратқан сияситиниң өзгиришигә хитайниң уйғурлар үстидин елип бериватқан ирқий қирғинчилиқи вә хоңкоң мәсилиси сәвәб болди".

Литва һөкүмити тәйвәнниң литвада "тәйвән" дегән нам билән вакаләтхана қурушиға иҗазәт бәргәнликини җакарлиғандин кейин, хитай һөкүмити қаттиқ наразилиқ билдүрүп, 10-авғуст литвадики баш әлчисини қайтуруп кетидиғанлиқини җакарлиған вә литваниңму хитайдики баш әлчисини қайтуруп кетишини тәләп қилған иди. Икки тәрәп оттурисидики бу дипломатик сүркүлүш һазир ғәрб мәтбуатлирида "3 милйонлуқ нопусқа игә кичик литваниң 1 милярдтин артуқ нопусқа игә чоң хитайға қарши һәрикити" сүпитидә зор ғулғулиларға сәвәб болмақта.

11-Авғуст "әркинлик гезити" елан қилған "хоңкоңни вә уйғурларни қоллаш: литваниң муавин ташқий ишлар министери хитайға қарита позитсийәсиниң өзгиришигә сәвәб болған һалқилиқ амилларни ашкарилиди" намлиқ хәвиридә баян қилинишичә, литва билән хитайниң дипломатик мунасивити киризискә йүзләнгәндин кейин, литваниң муавин ташқий ишлар министери мантас адоменас төнүгүн мухбирларниң зияритини қобул қилип, икки дөләт оттурисидики мунасивәтниң бузулушиға сәвәб болған асаслиқ амилларни тилға елип өткән. Бу амилларниң әң муһими хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзиватқан ирқий қирғинчилиқи вә икки йил илгири йүз бәргән хоңкоңдики "тутқунларни қайтуруп бериш қануни" ға қарши һәрикәтниң бастурулиши болған. Мантас адоменас бу һәқтә мундақ дегән: "литваниң хитайға қарита позитсийәсиниң өзгириши бундин икки йил илгири йүз бәргән хоңкоңдики ‹тутқунларни қайтуруп бериш' кә қарши һәрикәткә вә хитайниң уйғурлар үстидин елип бериватқан ирқий қирғинчилиқиға бағлиқ. Литва бир кичик дөләт, қанунға вә демократийәгә таянғандила, андин у мәвҗуд болуп туралайду".

Мантас адоменасниң билдүришичә, бундин икки йил илгири хоңкоңда "тутқунларни қайтуруп бериш" кә қарши һәрикәт йүз бәргәндә, бир қисим литвалиқ кишиләр вилниюста хоңкоңлуқларни қоллап намайиш қилған. Шу күни хитайниң литвадики әлчиханисиниң күшкүртүши билән литвада яшайдиған бир бөлүк хитайларму кочиға чиқип, хоңкоңлуқларни қоллап намайиш қилғучиларға қарши намайиш қилған. Бу һадисә литва хәлқини һәйран қалдурған вә уларниң ғәзипини қозғиған һәмдә литва һөкүмитиниң хитайға болған сәзгүрликини ашурған. Литва һөкүмити хитайниң литвадики тәсиригә шуниңдин башлап диққәт қилған, литва җәмийитидиму хитайға қарши кәйпият бирдинла юқири көтүрүлүшкә башлиған. Арқидинла уйғурлар учраватқан "ирқий қирғинчилиқ" мәсилиси оттуриға чиқип, литвада җиддий тема һалиға кәлгән.

Хәвәрдә баян қилинишичә, 2019-йили литвада йеңи һөкүмәт тәхткә чиққандин кейинла, хитай сияситини ислаһ қилишқа киришкән. Һөкүмәт тунҗи болуп бу йил 4-айда хитай һөкүмити явропани парчилаш мәқситидә 2012-йили қуруп чиққан 17+1 иттипақидин чекинип чиқишни қарар қилған һәмдә оттура һәм шәрқий явропа дөләтлиридин бу иттипақтин бирликтә айрилишни тәләп қилған. Униңдин кейин 5-айда "уйғур ирқий қирғинчилиқи" ни етирап қилип, хитайдин узақлишидиғанлиқи вә америка, әнгилийә қатарлиқ демократик дөләтләр билән бир сәптә туруп, ғәрб қиммәт қаришини қоғдайдиғанлиқиниң рошән ипадисини көрсәткән, шундақла явропа иттипақиға әза дөләтләргә қарита өзара бирликни күчәйтип, хитайға ортақ қарши турушни ашкара тәшәббус қилған. Бу нөвәт тәйвәнни йөләп, униң хәлқара җәмийәттики орнини тикләш қәдимини басқан.

Норвегийәдики уйғур зиялийси бәхтияр өмәр әпәндиниң билдүрүшичә, хитай билән ғәрб демократик дөләтлири оттурисидики мунасивәт гоя "пилики тартилмиған бомба" ға охшаш болуп, қиммәт қарашлиридики пәрқләр сәвәблик икки тәрәп оттурисидики бу "бомба" һаман бир күни партлайдикән.

Хәвәрдә тилға елинишичә, литва хитайниң иқтисадий күчини сиясий бесим орнида қоллинидиғанлиқини алдин ойлашқан. Улар хитай бесимидин қутулуш үчүн, алди билән хитайға йөлинип қелиштин қутулушниң зөрүрликини чүшәнгән. Тәйвәндин ибарәт 1971-йилиғичә б д т да хитай дөлитиниң вәкили болуп кәлгән, һазир дуняда аран 10 дин артуқ дөләт етирап қилидиған бу демократик йетим дөләтни хәлқара җәмийәтниң қойниға қайтуруп келиш қарариға кәлгән. Тәйвәнгә вирусқа қарши 20 миң қута ваксина һәдийә қилип, хитайниң техиму җениға тәгкән.

Германийәдики уйғур зиялийси абдушүкүр әпәнди бу һәқтә тохталғанда, нурғун дөләтләр хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзиватқан җинайәтлиригә сүкүт қилип туруватқан бир заманда литваниң дадил оттуриға сәкрәп чиқип, хитайға қарши мәйдадини ипадиләшкә җүрәт қилғанлиқиниң зор бир тарихий һадисә икәнликини, литва җумһурийитиниң бу җасаритидин уйғур хәлқиниң көп мәмнун болғанлиқини тилға алди.

Германийәдә нәширдин чиқидиған "франкфурт мәҗмуәси" гезити 10-авғуст елан қилған "бейҗиңниң қизил сизиқидин қорқмаслиқ" намлиқ зиярәт хатирисида баян қилинишичә, литваниң ташқий ишлар министери габрилиюс ландисбергс 10-авғуст ройтерс агентлиқиниң зияритини қобул қилғанда, өзлириниң һазирқи йолида мәзмут маңидиғанлиқини әскәртип: "литва өзиниң сияситидә чиң туриду, чүнки бу ялғуз литваниңла сиясити әмәс, көплигән явропа дөләтлириниң сияситидур," дегән. У йәнә: "биз хитайниң өзиниң қиммәт қариши билән явропаға қандақ таҗавуз қиливатқанлиқини көрүп туруптимиз," дегәнләрни тилға алған.

Әсәрдә мәркизи берлиндики меркато хитай тәтқиқат иниститутиниң хитай ишлири мутәхәссиси куфи ханимниң тили билән ипадә қилишичә, литва йеқинқи бир-икки айдин буян явропа иттипақида хитайға қарши тәшвиқатни "шиддәт билән күчәйткән". Хитай һөкүмити болса литваниң явропадики башқа дөләтләргә үлгә болуп қелишидин сарасимға чүшкән. Чүнки, голландийә, белгийә, чехийәгә охшаш "уйғур ирқий қирғинчилиқи" ни етирап қилған дөләтләрниң йеқин кәлгүсидә литва басқан қәдәмни бесиш еһтимали күчлүккән һәмдә бу пәқәт вақит мәсилисила болуп һесаблинидикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт