Litwaning jasariti we yawropaning heyranliqi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021-04-08
Share
Litwaning jasariti we yawropaning heyranliqi Litwaning klaypéda portidiki mallar. 2020-Yili 22-séntebir.
AFP

Litwaning xitay qurghan 17 + 1 munbiridin chékinip, xitaygha jeng élan qilishi yawropaliqlarni heyran qaldurghan.

"Gérmaniye dolqunliri" radiyosining obzorchisi konistantin éggértning qelimi bilen 6-april élan qilin'ghan "Litwa xitaygha jeng élan qildi, gerche xeter chong bolsimu, bu yenila aqilane heriket" namliq obzor diqqet qozghimaqta.

Obzorda bayan qilinishiche, litwa jumhuriyiti béyjing bilen bolghan hemkarliqni ret qilip, teywen bilen bolghan munasiwetni kücheytishni qarar qilghan. Buning üchün xitay hökümiti 2012-yili qurup chiqqan 17 + 1 munbiridin chékinip chiqidighanliqini jakarlighan.

Buningdin ilgiri litwa parlaménti "Xitayning Uyghurlarni millet süpitide yoqitishtek insaniyetke qarshi jinayetlirige süküt qilip turalmaydighanliqini", 22-april litwa parlaméntida jaza lagérliri toghriliq guwahliq bérish yighini uyushturidighanliqini bildürgen idi. Mezkur obzorda eskertilishiche, litwa jumhuriyiti amérika bilen bir septe turup, xitay mustebitlikige qarshi küresh qilish iradisini ochuq ashkarilighan. Litwaning bu qarari pütün yawropani heyran qaldurghan. Bolupmu wén'giriyege oxshash xitayning qoynigha özini atqan bezi gherb döletlirini téximu heyran qilghan.

Obzor mezmunidin melum bolushiche, 17 + 1 qarimaqqa sherqiy yawropa, balqan yérim arili we baltiq déngizi etrapidiki 17 döletning xitay bilen iqtisadiy hemkarliqni asas qilghan bir munbiridek körünsimu, emma yawropaliqlarning nezeride u xitayning "Bir belwagh, bir yol" qurulushining éhtiyaji bilen yawropa ittipaqini parchilash üchün qurup chiqqan birliki iken. Litwaning uningdin ayrilish qarari muqerrer halda shi jinpingni qattiq ghezeplendüridiken we xitayning litwagha qarshi jaza yürgüzishini keltürüp chiqiridiken. Litwa jumhuriyiti bu seweblik xéli éghir iqtisadiy ziyan'gha uchraydiken. Emma litwa bu bedelni töleshke razi bolghan we buning üchün aldin teyyarliq qilip qoyghan.

Analizchilarning qarishiche, eyni zamanda sowét kommunizimining qurbanlirigha aylan'ghan baltiq déngizi boyidiki litwa, latwiye we éstoniyedin ibaret 3 döletning xitayning Uyghurlar üstidin élip bériwatqan jinayetlirini "Irqiy qirghinchiliq" dep atash éhtimalliqi zor iken. Gollandiyediki weziyet analizchisi asiye Uyghur xanim bu heqte qarashlirini izhar qilip ötti.

Obzorda tilgha élinishiche, litwaning bu qararini körgen yawropaliqlar "Nopusi 3 milyon'gha yetmeydighan, xelqi otturahal turmush sewiyiside yashaydighan bu jumhuriyetning hem rosiyege, hem xitaygha qarshi buqeder jasaret körsitelishige türtke bolghan amil néme?" dégen su'alni sorimay turalmaydiken.

Obzorda bu su'alning jawabi üchün litwaning tarixini waraqlash uyghun körülgen.

Melum bolushiche, 1940-yili litwa sabiq sowétler ittipaqigha tewe bir ittipaqdash jumhuriyetke aylinip qalghan. Litwaliqlar stalinning zulumini yetkiche tartqan. Litwaliqlarning wujudida mustebitliktin yirginidighan küchlük bir xaraktér ene shu zamanlarda yétilgen. 1990-Yili 11-mart litwa musteqil bolghan. Litwa musteqil bolghandin kéyin hazirghiche dunyadiki mustebitliklerge qarshi küreshte aldinqi septin orun élip kelgen. Rusiye qirim yérim arilini bésiwalghanda we ukra'inada urush qozghighanda litwa jumhuriyiti ukra'ina terepte turghan. Litwaliqlar ukra'inaliqlargha qoral-yaraq, oq-dora, sehiye boyumliri hemde turmush boyumliri yardem qilip, putin'gha bolghan ghezeplirini ipadiligen. Ular yene ukra'ina eskerlirini terbiyeleshkimu yardemleshken. Litwa yene shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilatidiki xitay tehditige qarshi meydani mustehkem bir dölet hésablinidiken.

Rusiyening mustebitlikidin yirginidighanliqini emeliy heriketliri arqiliq ipade qilghan litwa jumhuriyiti, bu qétim xitayning mustebitlikidinmu yirginidighanliqini emeliy heriketliri arqiliq ispatlap, yawropa döletliri üchün bir ülge tiklep bermekchi bolghan. Obzor mundaq jümle bilen axirlishidu: "Xitayning tehditliri seweblik maddiy menpe'etliridin mehrum qalidighanliqigha qarimay litwaning öz iradisidin qilche tewrenmesliki, yawropa döletliri üchün az körülidighan qimmetlik bir ülgini yaritip béridighanliqi shübhisizdur".

Litwaning bu qararidin memnun bolghan norwégiyediki Uyghur ziyalisi bextiyar ömer ependining ilgiri sürishiche, xitayning insaniyetke qarshi jinayetlirining delil-ispatlirini körüp yetken gherb dunyasida bundin kéyin xitaygha qarshi türlük jaza tedbirlirini yolgha qoyudighan döletlerning sani barghansiri köpiyip baridiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet