Analizchilar: ma shingrüyning edebiyat-sen'et sahesidin telep qilghan wezipisi basturushning yenimu kücheytilidighanliqining ipadisi

Muxbirimiz méhriban
2022.05.31
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Analizchilar: ma shingrüyning loptiki chach buyumliri kesipliri baghchisini ziyaret qilishi irqiy qirghinchiliqni dawamlashturidighanliqidin bésharet Uyghur aptonom rayonluq partkom sékrétarliqigha yötkep kélin'gen ma shingrüy lop nahiyelik chach buyumliri kesipler baghchisida mexsus ziyarette bolghan. 2022-Yili 7-yanwar, lop nahiyesi.
xjtc.gov.cn

Uyghur aptonom rayonining partkom sékrétari ma shingrüy aldinqi hepte ürümchide qilghan sözide, ijtima'iy pen tetqiqat sahesi we edebiyat-sen'et sahesidikilerni “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” ni shekillendürüsh we “Zor jiddiy mesililer” ni tetqiq qilishni ching tutush arqiliq, rayonning muqimliqigha hesse qoshushqa chaqirghan.

“Tengritagh tori” ning xewer qilishiche, ma shingrüy yuqiriqi sözlerni shinjang ijtima'iy penler akadémiyesi, edebiyat-sen'etchiler birleshmisi, ijtima'iy pen tetqiqatchiliri birleshmisi qatarliq orunlarni közdin kechürgende éytqan.

“Tengritagh tori” ning 26-may küni “Shinjang géziti” din neqil élip xewer qilishiche, ma shingrüy 26-may küni Uyghur aptonom rayonining edebiyat-sen'et, ijtima'iy pen tetqiqat sahesige söz qilip, edebiyat-sen'et we ijtima'iy pen tetqiqat sahesining “Zor we jiddiy mesililer” ni tetqiq qilish we hel qilishta dewrning chaqiriqigha awaz qoshushini telep qilghan. U sözide, rayondiki edebiyat-sen'et, ijtima'iy pen tetqiqat sahesining tetqiqat nishanini “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” ni shekillendürüshke oxshash zor témilargha merkezleshtürüshi, bu jehette “Téximu köp salmiqi hem qimmiti bar tetqiqat netijilirini yaritishi kérekliki” ni tekitligen.

Weziyet analizchiliridin dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining mu'awin re'isi ilshat hesenning bildürüshiche, ma shingrüyning bu qétim mexsus edebiyat-sen'et, ijtima'iy pen tetqiqat sahesidikilerdin tetqiqat nishanini “Jungxu'a milliti ortaq éngi” we muqimliqqa qaritishni telep qilishi, yillardin buyan Uyghur diyarida élip bériliwatqan “Irqiy qirghinchiliq siyasitining dawamlishishi iken.

Ilshat hesen ependining bildürüshiche, Uyghurlargha qaritilghan “Irqiy qirghinchiliq” siyasiti peqet Uyghurlarning mewjutluqini yoqitishla bolup qalmastin, belki Uyghurlarning milliy kimlikini, bu zéminidiki tarixi we medeniyet izlirinimu yoqitishta ipadilinidiken.

Xitay hökümiti 2017-yili bashlan'ghan chong tutqunda nuqtiliq halda Uyghurlar ichidin chiqqan edebiyat-sen'et, ijtima'iy pen tetqiqat sahesidiki gholluq Uyghur serxillirini tazilighan. Uyghurlarning tarixiy, medeniyiti, edebiyat-sen'itige a'it kitablarni “Bölgünchilik” terghib qilin'ghan, dégen bahanida birdek chekligen. Bu sahediki nurghunlighan Uyghur serxilliri lagér-türmilerge qamalghan yaki iz déreksiz yoqalghanidi.

Ilshat hesen ependi, Uyghur ziyaliylirigha qaritilghan zor zerbe bérishtin kéyinmu, ma shingrüyning mexsus ijtima'iy pen tetqiqati we edebiyat-sen'et sahesidikilerge “Jungxu'a milliti ortaq éngi” we “Muqim weziyet yaritish” ni asasiy téma qilishni tekitlishini “Xitayning teshwiqat éhtiyajidin kélip chiqqan” dep körsetti.

Uning bildürüshiche Uyghurlar uchrawatqan “Irqiy qirghinchiliq” qa qarita, xelq'arada xitaygha körsitiliwatqan zor bésimmu buning muhim seweblirining biri iken.

Ilshat hesen ependining tekitlishiche, ma shingrüyning mexsus ijtima'iy pen sahesidiki tetqiqatchilar we edebiyat sen'et sahesidikilerge qilghan sözliri we körsetmiliri, Uyghur diyaridiki zor qirghinchiliqtin aman qalghan we téngirqap qalghan ijtima'iy pen sahesidiki ziyaliylarni sarasimige sélish, yürikini mujush iken.

Chet'ellerdiki xitay yazghuchiliridin, isra'iliyediki ayal yazghuchi tang denxong xanim özining xitaydiki tibetler uchrawatqan zulumlar heqqidiki kitabliri bilen tonulghan aptorlarning biridur.

Tang denxong xanimning qarishiche, ma shingrüyning ijtima'iy pen we edebiyat-sen'et xadimlirigha qoyghan telepliri xitayda musteqil edebiyat-sen'et we tetqiqatning yoqluqini körsitidiken.

Tang denxong mundaq dédi: “Xitayda musteqil ijadiyet erkinliki we pikir erkinliki yoq dések bolidu. Bu sahe idiyeni kontrol qilishning wasitisige aylandurulghan. Qarisingiz ular dewatqan edebiyat-sen'et we bu sahediki tetqiqatlar uning hökümranliqi üchün xizmet qilidu shuningdek edebiyat-sen'et oxshashla uning teshwiqati üchün xizmet qilidu. Uning hökümranliqi idiyeni kontrol qilish sherti astida saqlinidu. Xitaydiki yazghuchilar jem'iyiti, ijadiyetchiler jem'iyiti dégenlerning hemmisi hökümet organliri hésablinidu. Shunga xitay we bashqa mustebit döletlerde heqiqiy edebiyat yoq désekmu bolidu”.

Tang denxong xanim yene ma shingrüyning ijtima'iy pen sahesidiki tetqiqatchilar we edebiyat-sen'et sahesidikilerge qilghan sözlirini “Bu sahedikilerge tapshurghan qet'iy xizmet wezipisi” dep körsetti.

Tang denxong mundaq dédi: “Uning bu sözliri emeliyette bu sahedikilerge tapshurulghan xizmet wezipisi dések bolidu. Hökümet da'irilirining meqsitidin élip éytqanda ular hergizmu ijadiyet erkinliki we pikir erkinlikini teshebbus qilmaydu. Belki özining hökümranliqi üchün xizmet qilishni telep qilidu. Shunga undaq shara'itta siz yazidighan we élan qilmaqchi bolghan esiringiz uning kontrolluq da'irisi ichide bolidu. U sizge néme déyishni buyrusa siz shuni déyishingiz kérek. U ruxset qilghan eserlernila yazalaysiz”.

Tang denxong xanim yene xitayning atalmish islahat-échiwétish dewri dep atalghan yéqinqi 20-30-yil mabeynide, xitay hökümitining siyasitige xilapliq qilmighan imkaniyetler da'iriside nobél edebiyat mukapatigha érishken moyen'ge oxshash bir qisim yazghuchilarning eserlirimu barliqqa kelgenlikini bildürdi.

Tang denxong xanim yene: “Uyghur, tibet, mongghul qatarliq xitay emes milletlerdin bolghan yazghuchi-sen'etkar we tetqiqatchilar uchraydighan cheklimiler we basturush xitay yazghuchi tetqiqatchilirigha sélishturghanda téximu éghir we shepqetsizmu?” dégen so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi:

“Men shundaq ikenlikige ishinimen. Chünki xitay yazghuchilirining musteqil ijadiyet erkinliki bolmisimu, emma ularning weziyiti xitay bolmighan bashqa millet yazghuchiliridin köp yaxshi. Chünki nahayiti chetke qéqilghan bir millet üchün éytqanda, shu milletning milliy alahidiliki eks ettürülgen eserler yeni hökümet da'irilirining siyasiy qarishi bilen birdek bolmighan, bolupmu ularning neziride musteqil idiye eks etken eserlerning qandaq aqiwetke qalidighanliqini xitaydiki mezgilimizde tesewwur qilalmayttuq. Emma men chet'elge chiqqandin kéyin yeni xitayning milletler siyasitini küzetkinimdin kéyin, buni hés qildim. Bir qisim Uyghur yazghuchi-sha'irlirining xitaychigha terjime qilin'ghan eserliri bilen tonushtum. Uyghurche shé'irlarning shu qeder yaxshi yézilghanliqini tonup yettim. Halbuki bu sha'irlar del eserliride eks etken bu milletning heqiqiy tarixi, milliy medeniyiti we dinigha munasiwetlik amillar sewebidin tutqun qilinip, uzun yilliq qamaqqa höküm qilin'ghan. Mana bu ehwallar ularning ehwalining bizge yeni xitay yazghuchilirigha qarighanda intayin éghirliqini körsitidu”.

Ziyaritimiz axirida tang denxong xanim yene, yéqinda shangxeyde yüz bergen yuqum mezgilidiki qattiq qamaldin kéyinla, birqisim xitay azghuchi-sen'etkarlirida oyghinish bolghanliqini bildürdi. U ularning Uyghurlargha qaritilghan “Insaniyetke qarshi jinayet” we basturush weziyitini téximu yéqindin hés qilghanliqini bayan qilip, Uyghurlar uchrawatqan “Éghir qirghinchiliq” weziyitining nöwette xitay ziyaliylirinimu oyghitiwatqanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet