Qeshqerde “Köp milletler yughurulghan we arilashqan ijtima'iy qurulma berpa qilish” nishanigha néme yoshurun'ghan?

Washin'gtondin muxbirimiz méhriban teyyarlidi
2023.06.13
Patrik wak: “Men süretler arqiliq Uyghurlarning pighanini teswirlidim!” (1) Firansiyelik kespiy fotograf patrik wak lagérlarni ziyaret qilish mumkin bolmighan ehwalda tartqan lagér sirtidiki Uyghurlarning chéqiwétilgen öylirining biri.
Patrick Wack

Uyghur aptonom rayonining partkom sékrétari ma shingrüyning yéqinda qeshqerde échilghan kadirlar yighinida, qeshqerni zamaniwilashqan sheher qilip qurup chiqishta “Qeshqerde köp milletler öz'ara yughurulghan we arilashqan ijtima'iy qurulma berpa qilish” dep tekitlishi, Uyghur diyari weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan kishilik hoquq pa'aliyetchiliri we weziyet analizchilirining diqqitini qozghidi.

Tengritagh torining 6-ayning 1-künidiki xewiride tilgha élinishiche, ma shingrüy 5-ayning 31-küni qeshqerde échilghan kadirlar söhbet yighinida, “Qeshqerde zamaniwi sana'et sistémisi qurulushini tézlitishte, qeshqer rayonidiki sheherler we nahiyelirining mas tereqqiy qilishini ilgiri sürüp, baghcha, sana'et qurulushi we nopus toplash iqtidarini üzlüksiz östürüp, sheherlishish nisbitini dawamliq östürimiz. Bu yerde barliq milletler bir-birige yughurulghan ijtima'iy qurulma we mehelle muhiti berpa qilip, sheher bashqurush we ijtima'iy bashqurush sewiyesini östürüp, her millet kishilirini téximu zamaniwi, medeniyetlik, bextlik we güzel turmush kechüridighan muhit yaritish kérek” dep tekitligen. Yene bir tereptin u qeshqerning köp milletlik bolushinimu tilgha alghan.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya bölümining mu'awin mudiri maya wang xanim, ma shingrüyning sözidiki, “Qeshqerni zamaniwilashqan sheher qilip qurup chiqishta, köp millet öz'ara yughurulghan we arilashqan ijtima'iy qurulma berpa qilish” dégen sözlerning qattiq basturulushqa uchrawatqan Uyghurlar üchün éytqanda, mejburiy assimilyatsiye qilish siyasitini ijra qilish ikenlikini bildürdi.

Ma ya wang yene xitay tilgha alidighan Uyghur élidiki milletlerning yughurulushidin bashqa yene köp qutuplishish we köp milletlik medeniyet dégenliriningmu mahiyette shinjangdiki asasiy millet bolghan Uyghurlarning rolini we ornini ajizlashturush ikenlikini körsetti. U, bu heqte mundaq dédi: “Nezeriye jehettin alghanda atalmish köp qutuplishish bilen zamaniwilishish bek perqlenmeydighan uqum. Emma shinjangning omumiy weziyitidin alghanda, xitay kompartiyesi hökümiti üzlüksiz halda bolupmu 2017-yildin kéyin Uyghurlargha yürgüzüwatqan yuqiri bésimliq basturushini kücheytiwatqan shara'itta tekitliniwatqan atalmish köp qutuplishish, köp milletlik topluq dégen bu uqumlarning meqsiti, shinjangdiki Uyghurlarning özige xas medeniyet alahidiliklirini ajizlashturushqa qaritilghan. Bu xil chong muhitta, qosh tilliq ma'arip, köp qutuplishish, köp milletlik topluq berpa qilish dégen bu uqumlar, Uyghurlar üchün éytqanda, ularning shinjangdiki ornini töwenlitishke, yaki ularning medeniyitini we tilining emeliy qollinishchanliqini ajizlashturushqa qaritilghan. Da'iriler yene mejburlash wasitiliri arqiliq Uyghurlar we bashqa az sanliq milletlerni xitaydin ibaret bu chong milletning terkibige qoshuwétishke urunmaqta”.

Amérikadiki xitay pa'aliyetchiliridin “Puqralar küchi” teshkilatining bashliqi doktur yang jiyenli ependi, ma shingrüyning qeshqerde qilghan sözliride, xitay hökümitining köchmen yötkesh we assimilyatsiye siyasiti ashkara ipadilen'genlikini bildürdi.

Yang jiyenli mundaq dédi: “Ma shingrüy sözide qeshqerning köp milletlik rayon bolushi, köp qutupluq bolushi kéreklikini tekitleptu. Anglimaqqa bu sözler toghra siyasiy meydanni ipadiligendek körünidu. Herqandaq jay köp xil millet we medeniyetning mewjutluqigha yol qoyghan bolushi kérek. Emma buni Uyghurlarning ehwaligha tetbiqlighanda, uning alahide menisi bar. Méning qarishimche bu, qeshqerge téximu köp xitay köchmenlirining yötkilip kélishidin dérek béridu. Halbuki bu jayning medeniyiti, iqtisadiy, siyasiy-medeniyet hayati qatarliqlarning tézlikte assimilyatsiye qiliniwatqanliqini körsitidu. Bu yerde dewatqini qandaqtur, köp xillashturush emes belki mejburiy halda assimilyatsiye qilish siyasitining del özi”.

Ma shingrüy sözide yene: “Qeshqer yipek yoli iqtisadiy tereqqiyat belbéghining merkizi, xitayning ottura, asiya, gherbiy asiya, jenubiy asiyagha tutishidighan éghizi. Muhim jughrapiyelik alahide ige, istratégiyelik orni muhim jay” ikenlikini tekitligen.

Xitay weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan weziyet analizchiliridin türkiyediki hajittepe uniwérsitétining oqutquchisi doktur erkin ekremning qarishiche, xitayning sabiq re'isi jiyang zémin dewride, yeni 2000-yillarning béshidila, zamaniwilashturush namida, sherqiy türkistanni ottura asiya we jenubiy asiyani jelp qilalaydighan rayon'gha aylandurush pilani ijra qilinishqa bashlighan. Halbuki Uyghurlar mutleq köp nopusni igileydighan qeshqerni özgertip xitaylashturush qurulushi, shi jinping dewrige kelgende mejburlash wasitiliri arqiliq intayin tézlikte ijra qilinmaqta iken.

Doktur erkin ekrem ependi yene, xitay hökümitining qeshqerni köp milletlik zamaniwi sheherge özgertish qurulushida, bu yerdiki Uyghurlarning tarixi medeniyet izlirini öchürüshtiki meqsitining xitay hökümitining sherqiy türkistan ezeldin xitayning bir qismi dégen sepsetisini ispatlashqa urunush ikenlikini bildürdi.

Qeshqerning xitaylashturulushi qurulushida, qeshqerdiki tarixiy qurulushlarni chéqish, qedimiy kochilarning Uyghurche isimlirini xitaychilashturushi qatarliqlarmu éghir bolghan.

Ana til teshebbuschisi abduweli ayupning qarishiche, bu zamaniwilashturush namida qeshqerdiki Uyghurlarning tarixiy izlirini öchürüsh we bu sheherni xitaylashturushni meqset qilghan iken.

Abduweli ayup ependi qeshqerde ismi özgertilgen tarixidiki meshhur jaylardin, yeni dangliq yarbagh derwazisining dongmén dep özgertilgenlikini, nezerbagh yézisigha qaraydighan molla xénim mehellisining ittipaq kenti dep özgertilgenlikini, abdukérimxan mexsumning nami qoyulghan mexsumning döngi dégen tarixiy jaylarningmu özgertilip, qeshqerde köpligen xitayche mehelle, kocha isimliri peyda bolghanliqini otturigha qoydi.

Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya bölümining mu'awin mudiri maya wang xanimning bildürüshiche, da'irilerning zamaniwilashturush namida, qeshqerdiki qedimiy kocha namlirini xitaychigha özgertishi, Uyghur milliy kimlikini yoqitishning yene bir muhim wasitisi déyishke bolidiken.

Maya wang mundaq dédi: “Buningdiki asasiy meqset, Uyghurlarning tarixiy medeniyet izlirini we bu kochilardiki Uyghur xatirisini öchürüsh. Chünki bir jayning ismi we uning qiyapiti, ashu jay kishilirining tarixi eslimiliri we shu jay xelqining medeniyitide muhim orunda turidu. Meyli chéqilip ketken qeshqer qedimiy sheher kochiliri bolsun, yaki bu mehelle koylar bolsun, u jayda shu millet kishilirining tarixiy izliri, kechmishliri, medeniyet en'eniliri qalghan bolidu. Eksiche bu jaylarning isimlirini xitaychigha özgertish addiy haldila bu kocha namlirining özgertilishini körsetmeydu. Belki bir milletning yene bir milletni basturuwatqanliqini, mejburlash wasitiliri arqiliq ularning yashash usulini, medeniyitini özgertishke zorlawatqanliqini körsitidu. Mana bu bir milletni mejburlash wasitiliri arqiliq yene bir milletke éritiwétish siyasitining bir parchisi”.

Melum bolushiche, 2017-yili dunyagha ashkarilan'ghan Uyghurlarni lagér we türmilerge qamash ewjige chiqqan yillarda, xitay da'iriliri yene qeshqerni zamaniwi sheherge aylandurush namida, bu jaydiki xitay nopusini tézlikte köpeytken. Shuning bilen bille, ishqa orunlashturush we bashqa namlarda, qeshqerdiki Uyghur nopusini tarqaqlashturushmu éghir bolghan.

Bu heqte abduweli ayup ependining bildürüshiche, yéqinda ashkarilan'ghan “Shinjang saqchi höjjetliri” de tilgha élin'ghan melumatlargha köre, qeshqerdin tutqun qilin'ghan Uyghurlar shangxeyge, shénjin'gha, qeshqerdiki bingtüenning tumshuq shehirige, aqsudiki bingtüenning aral shehiri we shimaliy Uyghur diyaridiki sawen qatarliq jaylardiki bingtu'en rayonlirigha yötkelgeniken.

Tarixiy melumatlargha qarighanda 1949-yili pütün qeshqer wilayitide birqanche ming etrapida xitay ahalisi yashap, ularning köpi yéngisheher nahiyesige jaylashqan, qeshqerning bashqa nahiyeliridiki xitaylarning yoq déyerlik idi. Emma, xitay hökümitining nopus yötkesh siyasiti bilen xitay ahaliliri her xil namda köpeytken, yéqinqi yillardin buyan xitay nopusi téz sürette köpeytilip ularning qeshqer wilayitidiki diki nopusi üch yüz mingdin éship ketken. Qeshqerdiki Uyghur tilidiki ma'arip toxtitilip, xitaychilashturulghanidi.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.