“мәдәнийәт җәһәттә озуқландуруш” вә уйғурлар нишан қилинған ассимилятсийә сиясити

Мухбиримиз меһрибан
2022.06.22
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Кәлпин наһийәлик маарип идариси хадими: “мәктәплиримиздә уйғурчә дәрс йоқ, дөләт тили омумлашти” Йәкән 5-оттура мәктәп оқуғучилириға хитайниң әнәниви пасонидики кийимләр кийдүрүлүп, хитай әдәбияти өгитилмәктә. 2018-Йили өктәбир.
xjyc.gov.con

“шинҗаң гезити”, “тәңритағ тори” қатарлиқлар уйғур аптоном районлуқ партийә комитетиниң секретари ма шиңрүйниң 20-июн күни, мәдәнийәт-сәнәт, археологийә орунлирида тәкшүрүш елип барғанда, “шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш қурулушини чоңқур йолға қоюш” ни тәкитлигәнликини хәвәр қилди.

Хәвәрдин мәлум болушичә, ма шиңрүй 20-июн күни шинҗаң гүзәл сәнәт сарийи, рәссамлар юртиға келип, “әҗир сиңдүрүш, өзини беғишлаш” темисидики сәнәт әсәрлири көргәзмиси вә “100 йиллиқ из” намлиқ ойма рәсим, һәйкәлтирашлиқ әсәрлири көргәзмисини екскурсийә қилғанда, юқириқи сөзләрни қилған.

Хәвәрдә дейилишичә, ма шиңрүй сөзидә аввал ши җинпиңниң “шинҗаң тоғрисидики бир қатар муһим сөзи, вә тәстиқий йолйоруқиниң роһини чоңқур изчиллаштуруп, әмәлийләштүрүп, йеңи дәврдики партийәниң шинҗаңни идарә қилиш тәдбирини толуқ, дәл җайида изчиллаштуруп, әдәбият-сәнәт саһәсидики йолйоруқлириға әмәл қилиш керәк” ликини билдүргән. Андин у: “шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш қурулушини чоңқур йолға қоюп, түзүлмә-механизмини ислаһ қилиш вә униңда йеңилиқ яритишни чоңқурлаштуруп, мәдәнийәт кәсиплириниң гүллиниши, раваҗлинишиға түрткә болуш, йеңи дәвр җуңгочә сотсиялистик шинҗаң қуруп чиқиш үчүн күчни муҗәссәмләш керәк,” дегәнләрни алаһидә тәкитлигән.

Хәвәрдин мәлум болушичә, ма шиңрүй сөзидә “мәдәнийәт җәһәттә озуқландуруш қурулуши” һәққидә мәхсус тохталған.

У мундақ дегән: “‛шинҗаңни мәдәнийәт җәһәттә озуқландуруш қурулуши‚ни әмәлий, җайида әмәлийләштүрүшни пухта алға силҗитиш керәк. Мәдәнийәт ишлирини қоллаш салмиқини зорайтип, җуңхуа мәдәнийитиниң алаһидилики вә җуңхуа миллитиниң көрүш сезими образиға игә бир түркүм нуқтилиқ қурулуш вә түрләрни пиланлап қуруп чиқиш керәк. Шинҗаңниң мол тарихий мәдәнийәт мираслирини тәтқиқ қилиш, баян қилиш керәк. Җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини мустәһкәмләш хизмитини әмәлий, җанлиқ, үнүмлүк яхши ишләп, һәрқайси милләтләрниң ортақ мәниви маканини бәрпа қилишқа түрткә болуп, йеңи дәврдики хитайчә сотсиялистик шинҗаң қуруп чиқишни қудрәтлик мәниви мәдәнийәт күчи билән тәминләш керәк”.

Ма шиңрүй тәкитләватқан “мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш” немини көздә тутқан? униң һәқиқий мәқсити немә?

“хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати” ниң алий тәтқиқатчиси мая ваңниң қаришичә, ма шиңрүй тәкитләватқан “шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш қурулуши” дегини уйғур районида иҗра қиливатқан “уйғурларни хитайлаштуруш” сияситиниң өзи болуп, униң иҗра қилиниш әмәлийити “инсанийәткә қарши җинайәт” түсини алғаникән.

Мая ваң мундақ деди: “бу, хитай һөкүмити шинҗаңда йүргүзүватқан инсанийәткә қарши җинайи қилмишлириниң бирқисми һесаблиниду. Йәни улар тәрипидин бәлгилигән, хитайларни мәркәз қилған аталмиш‛җуңхуа мәдәнийәт әнәнилири‚ни шинҗаңдики уйғурлар вә қазақ қатарлиқ хәлқләргә мәҗбурий теңиватқанлиқи нәзәрдә тутулиду. Мениң демәкчи болғиним һазир шинҗаңда йәнила юқири бесимлиқ бастуруш сиясити давам қиливатиду. Инсан һәқлиригә болған зиянкәшлик әһваллири йәнила илгирикигә охшашла еғир. Көпчилик шуни билидуки 2017-йилдин кейин хитайниң шинҗаңда елип берилған сиясити инсанийәткә қарши җинайәт дәп бекитилди. Бу диний етиқад вә мәдәнийәт җәһәттики бастуруш вә йоқитишларниму өз ичигә алиду”.

Мая ваң бу сиясәтниң иҗра қилиниш әһвали һәққидә йәнә мундақ деди: “бу сиясәт уйғур қазақ қатарлиқ йәрлик хәлқләрниң әслидики диний етиқади вә өрүп-адәтлирини вәйран қилиш биләнла чәкләнмәйду. Бәлки уйғур, қазақ қатарлиқ милләтләрниң диний етиқад вә мәдәнийәт әнәнилиридә, пәқәт һөкүмәт рухсәт қилған тар даиридики рухсәт-бәлгилимиләр бойичә паалийәт елип беришини көрситиду”.

Мәлум болушичә, ма шиңрүй 2022-йили уйғур райониға партком секретари қилип тәйинләнгәндин буян аталмиш “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини күчәйтиш” вә “мәдәнийәт җәһәттә озуқландуруш” дегәндәк хитайлаштуруш сияситини үзлүксиз тәкитләп кәлгән.

Хитайниң “тәңритағ тори” ниң бу йил 9-март күнидики хәвиридә, бу йил 3-айниң 5-күни бейҗиңда ечилған, “13-нөвәтлик хитай мәмликәтлик хәлқ қурултийи” вә “сиясий кеңәш йиғини” мәзгилдә, ма шиңрүйниң йетәкчиликидә, йиғинға қатнашқан аталмиш уйғур аптоном район сиясий кеңәш әзалири намидин йиғинға сунулған 148 тәклип лайиһәси ичидә дәл мушу “мәдәнийәт җәһәттә озуқландуруш” тәклипи алаһидә оттуриға қоюлған.

Мәзкур йиғинда сунулған “шинҗаңни мәдәнийәт җәһәттә озуқландуруш қурулуши” тәклипи әйни чағдила хитай вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан анализчиларниң диққитини қозғиғаниди.

Америка чикаго университетиниң тәклиплик профессори, адвокат тең бяв әпәнди әйни чағда радийомиз зияритини қобул қилғинида, “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи”, “шинҗаңни мәдәнийәт җәһәттә озуқландуруш қурулуши” дегәнләргә изаһат берип, “бу ши җинпиң, йолға қоюватқан йәрлик милләтләрни тил-мәдәнийәт, етиқад, өрп-адәт җәһәттә хитайлаштуруп, еритип йоқитиш сиясити” дәп көрсәткәниди.

Уйғур мәдәнийәт тәтқиқатчилиридин америкада яшаватқан меһриай мәмтили ханим вә түркийәдики мәғпирәт ханимларниң билдүрүшичә, “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи”, “мәдәнийәт җәһәттә озуқландуруш” намидики уйғурларни мәҗбурий хитайлаштуруп йоқитиш сиясити типик һалдики таҗавузчилиқ сиясити икән.

Илгири “шинҗаң университети” да фолклор вә мәдәнийәт тәтқиқати билән шуғулланған меһриай мәмтили ханим, бу җәһәттә өзи уйғур диярида көргән вә бу җәһәттики тәтқиқат әһваллирини баян қилди.

Униң билдүрүшичә, хитай һөкүмити дәсләпки мәзгилләрдә тәшвиқат васитилиридин пайдилинип, уйғур өрп-адәтлири, диний етиқади қатарлиқ уйғур мәдәнийәт алаһидиликлирини суслаштуруш сияситини йолға қойған.

Униң қаришичә, хитай кейинки мәзгилләрдә болса, уйғурларни тил, өрп-адәт, диний етиқад җәһәтләрдә мәҗбурий һалда пүтүнләй хитайлаштуруштәк мәҗбурлаш васитилири арқилиқ иҗра қилишни йолға қойған.

“уйғур академийәси вәхписи” ниң башқуруш һәйити әзаси, түркийә бәйкәнт университети түрк тили вә әдәбияти бөлүми мудири дотсент мәғпирәт камал ханимниң қаришичә, “мәдәнийәт җәһәттә озуқландуруш” дегән чирайлиқ нам қоюлған бу сиясәт, типик һалдики ирқчилиқ сиясити икән.

Мәғпирәт ханим бу җәһәттә илгирики йилларда мустәмликә қилинған районларда йүргүзүлгән “мәдәнийәт җәһәттә ассимилятсийә қилип йоқитиш сиясити” ниң мәғлубийәт билән аяғлашқанлиқиниму әскәртип өтти.

Мәғпирәт камал ханимниң тәкитлишичә, уйғурлар хитай һөкүмитиниң нөвәттә уйғурларға йүргүзүватқан хитайлаштуруш сияситигә тиришип қаршилиқ билдүрүпла қалмастин бәлки өзлириниң мәдәнийитини қоғдашқиму алаһидә әһмийәт бериш керәк икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.