“Medeniyet jehette ozuqlandurush” we Uyghurlar nishan qilin'ghan assimilyatsiye siyasiti

Muxbirimiz méhriban
2022.06.22
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Kelpin nahiyelik ma'arip idarisi xadimi: “Mekteplirimizde Uyghurche ders yoq, dölet tili omumlashti” Yeken 5-ottura mektep oqughuchilirigha xitayning en'eniwi pasonidiki kiyimler kiydürülüp, xitay edebiyati ögitilmekte. 2018-Yili öktebir.
xjyc.gov.con

“Shinjang géziti”, “Tengritagh tori” qatarliqlar Uyghur aptonom rayonluq partiye komitétining sékrétari ma shingrüyning 20-iyun küni, medeniyet-sen'et, arxé'ologiye orunlirida tekshürüsh élip barghanda, “Shinjangni medeniyet arqiliq ozuqlandurush qurulushini chongqur yolgha qoyush” ni tekitligenlikini xewer qildi.

Xewerdin melum bolushiche, ma shingrüy 20-iyun küni shinjang güzel sen'et sariyi, ressamlar yurtigha kélip, “Ejir singdürüsh, özini béghishlash” témisidiki sen'et eserliri körgezmisi we “100 Yilliq iz” namliq oyma resim, heykeltirashliq eserliri körgezmisini ékskursiye qilghanda, yuqiriqi sözlerni qilghan.

Xewerde déyilishiche, ma shingrüy sözide awwal shi jinpingning “Shinjang toghrisidiki bir qatar muhim sözi, we testiqiy yolyoruqining rohini chongqur izchillashturup, emeliyleshtürüp, yéngi dewrdiki partiyening shinjangni idare qilish tedbirini toluq, del jayida izchillashturup, edebiyat-sen'et sahesidiki yolyoruqlirigha emel qilish kérek” likini bildürgen. Andin u: “Shinjangni medeniyet arqiliq ozuqlandurush qurulushini chongqur yolgha qoyup, tüzülme-méxanizmini islah qilish we uningda yéngiliq yaritishni chongqurlashturup, medeniyet kesiplirining güllinishi, rawajlinishigha türtke bolush, yéngi dewr junggoche sotsiyalistik shinjang qurup chiqish üchün küchni mujessemlesh kérek,” dégenlerni alahide tekitligen.

Xewerdin melum bolushiche, ma shingrüy sözide “Medeniyet jehette ozuqlandurush qurulushi” heqqide mexsus toxtalghan.

U mundaq dégen: “‛shinjangni medeniyet jehette ozuqlandurush qurulushi‚ni emeliy, jayida emeliyleshtürüshni puxta algha siljitish kérek. Medeniyet ishlirini qollash salmiqini zoraytip, jungxu'a medeniyitining alahidiliki we jungxu'a millitining körüsh sézimi obrazigha ige bir türküm nuqtiliq qurulush we türlerni pilanlap qurup chiqish kérek. Shinjangning mol tarixiy medeniyet miraslirini tetqiq qilish, bayan qilish kérek. Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngini mustehkemlesh xizmitini emeliy, janliq, ünümlük yaxshi ishlep, herqaysi milletlerning ortaq meniwi makanini berpa qilishqa türtke bolup, yéngi dewrdiki xitayche sotsiyalistik shinjang qurup chiqishni qudretlik meniwi medeniyet küchi bilen teminlesh kérek”.

Ma shingrüy tekitlewatqan “Medeniyet arqiliq ozuqlandurush” némini közde tutqan? uning heqiqiy meqsiti néme?

“Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati” ning aliy tetqiqatchisi maya wangning qarishiche, ma shingrüy tekitlewatqan “Shinjangni medeniyet arqiliq ozuqlandurush qurulushi” dégini Uyghur rayonida ijra qiliwatqan “Uyghurlarni xitaylashturush” siyasitining özi bolup, uning ijra qilinish emeliyiti “Insaniyetke qarshi jinayet” tüsini alghaniken.

Maya wang mundaq dédi: “Bu, xitay hökümiti shinjangda yürgüzüwatqan insaniyetke qarshi jinayi qilmishlirining birqismi hésablinidu. Yeni ular teripidin belgiligen, xitaylarni merkez qilghan atalmish‛jungxu'a medeniyet en'eniliri‚ni shinjangdiki Uyghurlar we qazaq qatarliq xelqlerge mejburiy téngiwatqanliqi nezerde tutulidu. Méning démekchi bolghinim hazir shinjangda yenila yuqiri bésimliq basturush siyasiti dawam qiliwatidu. Insan heqlirige bolghan ziyankeshlik ehwalliri yenila ilgirikige oxshashla éghir. Köpchilik shuni biliduki 2017-yildin kéyin xitayning shinjangda élip bérilghan siyasiti insaniyetke qarshi jinayet dep békitildi. Bu diniy étiqad we medeniyet jehettiki basturush we yoqitishlarnimu öz ichige alidu”.

Maya wang bu siyasetning ijra qilinish ehwali heqqide yene mundaq dédi: “Bu siyaset Uyghur qazaq qatarliq yerlik xelqlerning eslidiki diniy étiqadi we örüp-adetlirini weyran qilish bilenla cheklenmeydu. Belki Uyghur, qazaq qatarliq milletlerning diniy étiqad we medeniyet en'eniliride, peqet hökümet ruxset qilghan tar da'iridiki ruxset-belgilimiler boyiche pa'aliyet élip bérishini körsitidu”.

Melum bolushiche, ma shingrüy 2022-yili Uyghur rayonigha partkom sékrétari qilip teyinlen'gendin buyan atalmish “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngini kücheytish” we “Medeniyet jehette ozuqlandurush” dégendek xitaylashturush siyasitini üzlüksiz tekitlep kelgen.

Xitayning “Tengritagh tori” ning bu yil 9-mart künidiki xewiride, bu yil 3-ayning 5-küni béyjingda échilghan, “13-Nöwetlik xitay memliketlik xelq qurultiyi” we “Siyasiy kéngesh yighini” mezgilde, ma shingrüyning yétekchilikide, yighin'gha qatnashqan atalmish Uyghur aptonom rayon siyasiy kéngesh ezaliri namidin yighin'gha sunulghan 148 teklip layihesi ichide del mushu “Medeniyet jehette ozuqlandurush” teklipi alahide otturigha qoyulghan.

Mezkur yighinda sunulghan “Shinjangni medeniyet jehette ozuqlandurush qurulushi” teklipi eyni chaghdila xitay weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan analizchilarning diqqitini qozghighanidi.

Amérika chikago uniwérsitétining tekliplik proféssori, adwokat téng byaw ependi eyni chaghda radiyomiz ziyaritini qobul qilghinida, “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi”, “Shinjangni medeniyet jehette ozuqlandurush qurulushi” dégenlerge izahat bérip, “Bu shi jinping, yolgha qoyuwatqan yerlik milletlerni til-medeniyet, étiqad, örp-adet jehette xitaylashturup, éritip yoqitish siyasiti” dep körsetkenidi.

Uyghur medeniyet tetqiqatchiliridin amérikada yashawatqan méhri'ay memtili xanim we türkiyediki meghpiret xanimlarning bildürüshiche, “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi”, “Medeniyet jehette ozuqlandurush” namidiki Uyghurlarni mejburiy xitaylashturup yoqitish siyasiti tipik haldiki tajawuzchiliq siyasiti iken.

Ilgiri “Shinjang uniwérsitéti” da folklor we medeniyet tetqiqati bilen shughullan'ghan méhri'ay memtili xanim, bu jehette özi Uyghur diyarida körgen we bu jehettiki tetqiqat ehwallirini bayan qildi.

Uning bildürüshiche, xitay hökümiti deslepki mezgillerde teshwiqat wasitiliridin paydilinip, Uyghur örp-adetliri, diniy étiqadi qatarliq Uyghur medeniyet alahidiliklirini suslashturush siyasitini yolgha qoyghan.

Uning qarishiche, xitay kéyinki mezgillerde bolsa, Uyghurlarni til, örp-adet, diniy étiqad jehetlerde mejburiy halda pütünley xitaylashturushtek mejburlash wasitiliri arqiliq ijra qilishni yolgha qoyghan.

“Uyghur akadémiyesi wexpisi” ning bashqurush hey'iti ezasi, türkiye beykent uniwérsitéti türk tili we edebiyati bölümi mudiri dotsént meghpiret kamal xanimning qarishiche, “Medeniyet jehette ozuqlandurush” dégen chirayliq nam qoyulghan bu siyaset, tipik haldiki irqchiliq siyasiti iken.

Meghpiret xanim bu jehette ilgiriki yillarda mustemlike qilin'ghan rayonlarda yürgüzülgen “Medeniyet jehette assimilyatsiye qilip yoqitish siyasiti” ning meghlubiyet bilen ayaghlashqanliqinimu eskertip ötti.

Meghpiret kamal xanimning tekitlishiche, Uyghurlar xitay hökümitining nöwette Uyghurlargha yürgüzüwatqan xitaylashturush siyasitige tiriship qarshiliq bildürüpla qalmastin belki özlirining medeniyitini qoghdashqimu alahide ehmiyet bérish kérek iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.