Ma shingruy: “Partiyemizning shinjang siyasitini toluq ijra qilimiz!” (2)

Washin'gtondin muxbirimiz eziz teyyarlidi
2023.07.27
ma-xingrui Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari ma shingrüy nutuq sözlewatidu, 2022-yili 30-iyul, ürümchi
www.ts.cn

Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari ma shingruy xitay kompartiyesining karniyi bolghan “Izdinish” torida 16-iyul küni élan qilghan “Yéngi dewrdiki partiyemizning shinjangni idare qilish istratégiyesini toluq we toghra izchillashturup, xitayche alahidilikke ige zamaniwilashqan shinjang qurulushini mezmut algha süreyli” témisidiki bash maqale emiliyette xitay kompartiyesi Uyghur diyaridiki ötken yette yilliq basturush jeryanida xulasilep chiqqan siyasetlerning “Mutleq toghra” bolghanliqini yene bir qétim dunyagha jakarlidi. Halbuki, bu bash maqalidiki asasliq idiye buningdin bir hepte ilgiri, yeni 12-iyulda Uyghur aptonom rayonluq partkomning re'isi erkin tuniyaz imzasida merkiziy partiye mektipining organ zhurnili bolghan “Öginish waqti” gézitide élan qilin'ghan bu heqtiki obzor maqalisida yene bir qétim sherhilep ötülgen idi.

“Yuqiri süpetlik tereqqiyat emiliyette xitay dölitining bayliq qézish sür'itini körsitidu!”

Ma shingruy özining obzor maqaliside tekitlep ötkendek, erkin tuniyazmu “Yuqiri süpetlik tereqqiyattin ibaret bash wezipini muqimlashturup, xitayche zamaniwilashturush qurulushining shinjang babini zor küch bilen yézip chiqayli” serlewhilik obzorida “Xuddi bash sékrétar shi jinping körsitip ötkendek, ijtima'iy muqimliq we uzun mezgillik eminlik ornitishtek bash nishanni emelge ashurush üchün partiyemizning yéngi dewrdiki shinjangni idare qilish istratégiyesini turghuzup chiqishimiz lazim. Buningda biz aldi bilen yuqiri süpetlik tereqqiyatni emelge ashurghandila bu istratégiyeni tüplük we uzun mezgillik yosunda ijra qilishqa shara'it yaritilidu” dep körsetken.

Erkin tuniyaz bu jaydiki “Yuquri süpetlik tereqqiyat” ning istratégiyelik tayinish nuqtisi heqqide mexsus toxtilip, rayon tewesidiki özgiche alahidiliklerni asas qilghan zamaniwi kesp qurulmisi heqqide wezxanliq qilghan. Shuning bilen birge “Sekkiz kesp topi” ni berpa qilish, néfit-ximiye, silikon matériyalliri, yéngi tiptiki éléktir sistémisi, kömürsazliq qatarliq sahelerning buningdiki ghol tarmaqlar ikenlikini tekitligen. Erkin tuniyazning bayanlirigha qarighanda, 2022-yilining özide bu sahening hemmisidila Uyghur diyari xitaydiki oxshash kespler boyiche 40 pirsenttin yuquri ishlepchiqirish sewiyisini saqlap qalghan. Shuning bilen birge xitayning énérgiye istratégiyesi üchün eng muhim kapalet rayoni bolghan. Netijide Uyghur diyaridiki néfit qézish, kömür qézish, tebi'iy gaz qézish qurulushlirining hemmisila kölem we miqdar jehette bir qatlan'ghan.

Erkin tuniyazning bildürüshiche, “Shinjangning tokini sirtqa yötkesh”, “Gherpning gazini sherqqe yötkesh”, “Shinjangning kömürini sirtqa yötkesh” namidiki qurulushlarning hemmisila Uyghur aptonom rayonluq hökümet merkiziy hökümet békitip bergen xizmet wezipisini ashurup orundash bilen teqdirlen'gen. Erkin tuniyaz mana mushu xildiki “Yuquri süpetlik tereqqiyat” heqqide qelem tewritip “2022-Yili shinjangning kömürini sirtqa yötkeshte 80 milyon tonna kömür yötkeldi؛ tokini sirtqa yötkesh qurulushida 124 milyard kilowat tok yötkeldi؛ néfit we tebi'iy gazni yötkeshte memliket boyiche birinchilik qolgha keltürüldi؛ gherpning gazini sherqqe yötkeshte 65 milyard kupmétir gaz yötkeldi” dep körsetken. Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki bu xil zamaniwiy tüs alghan “Bayliq qézish” herkitini “Yuquri süpetlik tereqqiyat” dep teswirlishi heqqde söz bolghanda “Siyasiy xeter zhornili” ning sahibi, doktur andérs kor (Anders Corr) buning emiliyette “Tereqqiyat” gülliri bilen niqaplan'ghan iqtisadiy talan-tarajdin bashqa nerse emeslikini tekitleydu.

“Xitay kompartiyesi shinjangni öz meqsidi üchünla, shuningdek shinjangdiki bezi shey'iler üchünla ‛tereqqi qilduriwatidu‚. Bu xil ‛tereqqiyat‚ni shinjangdiki bashqa terkibler üchün qollinishqa bolmaydu, yene kélip shinjangdiki bashqa terkibler xitayning bu rayondiki bayliq qézish ishliri üchün putlikashang hésaplinidu. Shundaq bolghaniken, xitay hökümiti dewatqan tereqqiyat emeliyette bayliq qézish herkitini körsitidu. Chünki ular hazir tebi'iy bayliqlarni, yéza igilik bayliqlirini qézishni jiddiy dawam qilmaqta. Epsuski, sizningmu yaxshi xewiringiz bolghinidek, shinjangdiki yerlik xelq, bolupmu türkiy xelqlerdin hésablinidighan Uyghurlar xitay hökümitining neziride hazir bu xil bayliq qézish sheklidiki tereqqiyatning ‛tosalghuliri‚ bolup qéliwatidu yaki bolmisa ular üchün mejburiy emgek qilidighan kishilerge aylinip qéliwatidu. Mana bu béyjing dewatqan tereqqiyattur, shundaqla xitaylarni we xitay kompartiyesini közligen tereqqiyattur.”

Erkin tuniyazning obzor maqaliside körsitilishiche, xitay re'isi shi jinping “Dölet ichige qarita zor oborotni kücheytip, tashqiy jehettiki oborotni yükseldürüsh” heqqide muhim yolyoruq bergen. Bolupmu xitay hökümitige qaritilghan türlük iqtisadiy jaza tedbirlirining xitay üchün mu'eyyen ékisport qiyinchiliqi peyda qiliwatqanliqi heqqidiki pikirler otturigha chiqiwatqanda, bundaq bir körsetmining otturigha chiqishi derweqe heyran qalarliq ish emes. Emma erkin tuniyaz maqaliside bu halning nöwettiki xitay üchün pewqul'adde muhim boluwatqanliqini tekitlep: “Yéqinqi yillardin buyan aptonom rayonluq partkom we hökümet partiyemizning yéngi dewrdiki shinjangni idare qilish istratégiyesini toluq ijra qilip, partiye we hökümet xizmitining omumiy weziyitige yéqindin egeshti” dep körsatken. Shuning bilen birge mezkur rayonning jughrapiye jehettiki pewqul'adde ewzellikliridin paydilinip “Shinjangni ‍omumiyüzlük sostiyalistik zamaniwilashturush qurulushidiki köwrükke aylandurush, bu köwrük arqiliq yawro-asiyagha we gherpke kéngeygen tereqqiyat méxanizimini yaritish” lazimliqini tilgha alghan. Xitay hökümitining bu xildiki közqarishi heqqide ma shingruymu öz maqalisida ayrim toxtalghan bolup, bu heqtiki ehwallar heqqide xitay re'isi shi jinpingning sözliridin neqil keltürgen halda “Shinjang xizmitini yaxshi ishlesh pütün partiye we pütün memliketning zor ishigha bérip chétilidu” dégen. Bu heqte söz bolghanda, dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining mu'awin re'isi, musteqil siyasiy analizchi élshat hesen néme üchün xitay hökümitining bundaq bir mentiqini otturigha qoyghanliqi heqqide chüshenche bérip ötti.

“Xitayning qanunchiliq heqqide söz qilishi basturushning éghirlishishidin bisharet!”

Nöwette “Siyasiy kontrolluqtiki bir tiziq marjan” dep qariliwatqan erkin tuniyaz, wang xuning we ma shingruyning bash maqalilirida birdek Uyghur diyaridiki eng “Daghdughiliq qurulush” larning biri süpitide tekitliniwatqan hadise “Qanunchiliq qurulushini kücheytish” hésaplinidu. Bu hal birdek “Ijtima'iy muqimliq we uzun mezgillik eminlik ornitishtek bash nishanning asasi” déyiliwatqan bolup, wang xuning bu heqte qilghan sözide “Térorluqqa qarshi turush, muqimliqni saqlash we qanun boyiche idare qilishni da'imlashturush lazim” dep körsetken. Shundaqla buning “Bash nishan” ni emelge ashurushning kapaliti ikenlikini tekitligen.

Wang xuningning bu heqtiki körsetmiliri ma shingruyning obzoridimu eynen uchraydu. U bu heqte mexsus toxtilip, “Shinjangni qanun boyiche idare qilish we buni hemmila sahege omumlashturush mahiyette döletning bixeterliki we shinjangdiki ijtima'iy weziyetning muqimliqini qoghdashning hul téshi” dégen. Shuningdek “Qanun arqiliq idare qilish” tiki merkiziy témining “Térorluqqa qarshi turush we muqimliqni saqlash” ikenlikini eskertken. Bu hal xitay ziyalisi wang lishyongning eyni waqitta “Shinjangda térorluqqa chétilidighanlarmu Uyghur, muqimliqni buzidu, dep qarilidighanlarmu Uyghur. Chünki xitaylar héchqachan bölgünchilik yaki térorluqqa chétilmaydu” dégenlikini eslitidu. Yene bir yaqtin xitay hökümitining aldi bilen “Térorluqqa qarshi turush” témisida qanun-nizamlarni tüzüp chiqip, Uyghurlarning hayatigha singip ketken köpligen hadisilerni “Qanunsiz qilmish” qilip békitiwélish, andin mushu boyiche Uyghurlarni “Jazalash”, shuningdek “Kolléktip halda jaza hökümnamisi tarqitish” qatarliq qilmishlirini kishilerning yadigha salidu. Bu heqte söz bolghanda doktur andérs kor buning pütünley siyasiy aldamchiliqtin bashqa nerse emeslikini tilgha alidu.

“Shinjangni qanun arqiliq idare qilish dégenlik téximu toghrisini éytqanda, xitay kompartiyesining ‛kaltek-chomaq bilen idare qilish‚ déginidin bashqa nerse emes. Bu qanun arqiliq idare qilishmu emes, démokratiyemu emes. Eksiche pütünley hakimmutleqliq boyiche idare qilish démektur. Shundaqla sépi özidin lükchekliktur. Biz buni fashizim, désekmu bolidu. Chünki fashizimda gitlér yaki mussolinni qollighuchi lükchekler kochimu-kocha aylinip, özlirining idiyesini bashqilarning qobul qilishigha tangghan. Hazir shinjangdiki ishlar mushuninggha bekmu oxshap kétidu. Qanun arqiliq idare qilish bolsa démokratiyening ipadilinishi. Hazir biz shinjangda kompartiye ezaliri bolghan xitaylarning Uyghurlarning öylirige qeder tajawuz qiliwatqanliqini, bu xildiki étnik tazilashning kishilerning hojra öyliri, ashxana öyliri, shundaqla méhmanxana öylirige qeder omumliship bolghanliqini körmektimiz. Shunga buni démokratiye ölchimidiki qanun arqiliq idare qilish, déyelmeymiz. Bu peqet lükchekliktur”.

“Qanun arqiliq shinjangni idare qilish” idiyisi erkin tuniyazning obzoridimu xuddi shu teriqide tekrarlan'ghan bolup, buning “Yuqiri süpetlik tereqqiyat” ning utuq qazinishidiki bir muhim kapalet ikenliki alahide tekitlen'gen. “Yuqiri süpetlik tereqqiyat” bolsa “Nöwettiki sotsiyalistik zamaniwilashturushtek bash wezipining kapaliti” bolupla qalmastin “Uzun mezgillik eminlik” ornitishning tüplük, hulluq, shundaqla menggülük shekil élishidiki muhim waste. Erkin tuniyazning bu sözliri nöwettiki “Muqimliq” tedbirige merkezleshken “Qanunchiliq” tedbirining buningdin kéyin téximu mukemmel shekil alidighanliqini ashkara ipade qilghan. Emma ma shingruy we erkin tuniyaz birdek qanunchiliq heqqide söz bolghanda bu qurulushningmu partiyening rehberlikige mutleq boyusunushi lazimliqini éytqan. Bu xildiki “Partiyening nazariti” de bolidighan qanunchiliq heqqide söz bolghanda Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqat guruppisining diréktori hénri shajawiski (Henryk Szadziewski) bu yerde “Qanun” ning xaraktéri eng muhim ikenlikini alahide tekitleydu.

“Shundaq. Méningche kimning qanuni boyiche idare qilish bu yerdiki eng muhim mesile. Chünki qanun adette jezmen siyasidin xaliy bolushi kérek. Shundaqla jem'iyettiki barliq kishiler qanunning aldida barawer bolushi lazim. Emma bu yerdiki mesile undaq emes. Chünki xitay kompartiyesi qanun méxanizimigha qarita bekmu qattiq bolghan kontrolluqni emelge ashurup bolghan. Bu hal Uyghur rayonida téximu gewdilik. Undaqta qanun arqiliq idare qilish némini körsitidu? éniqki, bu siyasiy kontrolluqtin bashqa nerse emes. Shundaq bolghanliqi üchün uningda héchqandaq barawerlikmu mewjut emes. Chünki birawning idé'ologiyesi yaki pikir qilish uslubi mewjut siyasiy sistéma bilen toqunushup qalsa, u kishini nes basidu. Hazir sansizlighan Uyghurlar duch kéliwatqan siyasiy mesile del mushuningda öz eksini tapmaqta. Shunga ma shingruyning ‛qanun arqiliq idare qilish‚ dégini xitayda, bolupmu Uyghur rayonida hakimmutleqliqtin bashqa héchqandaq rol oynimaydu”.

Ma shingruyning obzorida bu xildiki “Qanun arqiliq idare qilish” ni öz nöwitide “Shinjanggha chétishliq chet el küchliri” bilen bolghan küreshkimu tedbiqlash alahide ‍orun alghan. Shuning bilen birge “Amérika bashchiliqidiki düshmen küchlerning shinjang mesilisini bahane qilip xitayni qismaqqa élish süyiqestini bit-chit qilish” tiki qanunluq küresh üchünmu muhimliqi eskertilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.