Ma shingrüyning “Jenub sepiri” némidin dérek béridu?

Amstérdamdin obzorchimiz asiye Uyghur teyyarlidi
2024.02.16
Doktor adriyan zéniz: “Ma shingrüy asta xaraktérlik irqiy qirghinchiliq yürgüzidu, désekmu bolidu” Uyghur rayonluq partkomning sékrétari chén chüen'goning ornigha gu'angdung ölkilik partkomning mu'awin sékrétari we ölke bashliqi bolghan ma shingrüyning yötkep kélin'gen.
Yettesu

Atalmish shinjang Uyghur aptonom rayonluq xelq hökümiti axbarat ishxanisi öz bilogida 14-féwral “Ma shingrüyning yil axirida jenubtiki üch wilayet ikki oblastqa bérishi, ‛shahmat közi‚ ning neqeder muhimliqini körsitidu” namliq maqale élan qildi. Mezkur maqale élan qilinishi bilen tengla xitayning “Tengritagh tori” , “Shinxu'a tori” qatarliq uchur wasitiliridimu téz sür'ette hembehirlendi. Démek, ma shingrüyning bu qétimliq “Jenub sepiri” ning adettiki seper bolmighanliqi éniq. U halda, ma shingrüy jenubiy Uyghur éligha néme üchün bardi?

Mezkur maqalide ma shingrüyning bu qétimliq “Jenub sepiri” diki bayanliri bir qanche nuqtigha yighinchaqlan'ghan bolup, bu nuqtilarning bir qanchisi bizning diqqet qilishimizgha erziydu.

Ma shingrüyning bayanida “Tuydurmastin özgirish hasil qilidighan xizmet” (润宇细无声) lerni köprek ishlesh arqiliq jungxu'a milliti kimlikini qobul qildurushni kücheytishni otturigha qoyghan. Ma shingrüyning bu sözi emeliyette “London Uyghur soti” da ashkarilan'ghan shi jinpingning dégenliri bilen asasen oxshaydu. Ashkarilan'ghan mexpiy höjjette, shi jinpingmu ma shingrüyge oxshashla jenubiy Uyghur diyaridikilerning “Idiyesi, xaraktéri, örp-adetlirige tesir körsitip, ‛tuydurmastin özgertish‚ (潜移默化) ni telep qilghan. Démek, ma shingrüyning bu sözni bashqa bir söz birikmisi bilen ipadilishi sewebsiz emes.

Ma shingrüy yene, térrorluqqa qarshi turup, jem'iyet muqimliqini qoghdash, asasiy qatlamda turuwatqan xizmet guruppiliri, partiye teshkili, mehelle tori qatarliqlarning iqtidarini toluq jari qildurup, her xil xeterning aldini élish bilen bixeter jem'iyet muhiti yaritish kéreklikini otturigha qoyghan.

Melumki, xitay hökümiti 2019-yilining axiri “Shinjang-térrorluqqa qarshi turushtiki aldinqi sep” namliq höjjetlik filimni xitay we in'gliz tillirida élan qilghanidi. Mezkur filimda, Uyghur élida nechche on yillardin buyan yüz bergen atalmish “Térrorluq déloliri” we xitayning térrorluqqa qarshi turushta qolgha keltürgen netijiliri namayan qilin'ghan. Filimda yene 2019-yilidin burunqi üch yilda xitayning térorluqqa qarshi turush herikitining netijiside Uyghur rayonida bir qétimmu “Térrorluq weqesi” yüz bermigenliki sözlen'gen.

Halbuki, ma shingrüy bu qétimliq jenub sepiride yenila “Térrorluqqa qarshi turush” ni muhim xizmet süpitide tilgha alghan. Heyran qalarliqi shuki, “Térrorchilarni pütünley yoqitip, térrorluqqa qarshi turushta dunyagha örnek bolghudek netije” ni qolgha keltürgen xitay néme üchün yene térrorluqqa qarshi turushni tekitleydu? xitayning jenubiy Uyghur élida “Térrorluqqa qarshi turush” ni yenila eng muhim xizmet süpitide tekitlishi némidin dérek béridu?

Xitayning ötken bir qanche on yilda Uyghur élida atalmish “Térrorluqqa qarshi turush” namida Uyghurlarni qandaq qiyin qismetlerge duchar qilghanliqi héchkimge sir emes. Uzun yilliq qattiq basturushtin kéyin Uyghurlar asasen xitayning omumyüzlük kontrolluqi astida herqandaq shekildiki qarshiliq bildürüsh imkanliridin mehkum qalduruldi. Bundaq ehwalda xitayning jenubiy Uyghur élida dawamliq türde “Térrorluqqa qarshi turush” ni peqet mundaq birla sözge merkezleshtürüsh mumkin. U bolsimu, “Uyghurlar! ” xitay gerche yillardin buyan jenubiy Uyghur élida Uyghurlargha qaritilghan wehshiyane irqiy qirghinchiliq siyasetlirini izchil dawam qildurup kelgen bolsimu, lékin Uyghurlar nopusining jenubtiki mutleq üstünlük halitini téxiche özgerteligini yoq. Xitay gerche 2017-yilidin bashlap bingtüenning jenubqa kéngiyishi heqqide mexsus buyruq chüshürgen bolsimu, emma qisqighiche bir qanche yilda bingtüen nopusining jenubtiki Uyghurlar nopusini bésip chüshküdek derijide köpiyishi mumkin emes.

Derweqe, xitay bu haletni tézdin özgertish üchün ötken yili, yeni 2023-yili bingtüenning jenubiy Uyghur élidiki bir qanche diwiziyelirini bayin'gholin oblasti bilen birlikte jenubiy Uyghur éligha qoshuwetkenidi. Bu seweb, jenubtiki “Üch wilayet bir oblast” (南疆四地州) nami birdinla jenubtiki üch wilayet ikki oblast (南疆五地州) dep atilidighan bolghan.

Démek, bu qétim ma shingrüyning jenubtiki bu üch wilayet ikki oblastni ziyaret qilishi hergizmu Uyghurlarning ehwalini yaxshilash üchün emes, belki jenubiy Uyghur éligha qoshuwétilgen bingtüen diwiziyelirining yerliktiki hökümet bilen birlikte heriket qilip, jenubtiki Uyghurlarni téximu téz sür'ette yoqitishni meqset qilghan bolushi éniq. Chünki “Térrorluqqa pütünley xatime berduq” dep jar sélip yürgen xitay üchün, Uyghur élida dawamliq térrorluqqa qarshi turmaqchi bolushi tolimu külkilik bir ish hésablinidu. Eger ma shingrüyning bu sözige birer tebir bérishke toghra kelse, peqet ma shingrüy “Uyghurlarni yoqitish” sözining ornigha “Térrorluqqa qarshi turush” sözini qollan'ghan dep chüshinish héch artuq ketmeydu, elwette.

Ashkarilan'ghan mexpiy höjjette, shi jinping Uyghur élini mundaq sherhligen: “Shinjang bolsa bir shahmat taxtisi, jenubiy shinjang bolsa bu shahmat taxtisining közi! jenubiy shinjang tinch bolsa, shinjang tinch bolidu” .

Shunisi éniqki, xitay üchün Uyghurlarning mewjutluqining özila “Éghir xeter” hésablinidu. Bu wejidin Uyghurlargha qaritilghan irqiy qirghinchiliq aldi bilen Uyghur nopusi eng köp bolghan jenubiy Uyghur élidin, bolupmu Uyghur déhqanlirini weyran qilishtin bashlan'ghan. Halbuki, Uyghurlargha qaritilghan bu ziyankeshlik téxi axirlashqini yoq! eksiche, bingtüenning jenubiy Uyghur éligha kéngiyishi we xitay hakimiyitining uni iqtisadiy we siyaset jehettin qollishi netijiside, jenubtiki Uyghur ahalisi yene bir qétimliq éghir ziyankeshlikke uchrash dewrige yüzlinishi mumkin.

*** Bu obzordiki köz qarashlar peqetla aptorgha xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.