“юқири мәлуматлиқ ярдәм кадирлири” ниң уйғур дияриға әвәтилиши диққәт қозғиди

Мухбиримиз меһрибан
2017.08.01
ichkiri-oqughuchi Ичкиридә оқуп кәлгән уйғур оқуғучилар қәсәм бериш мурасимида. Нилқа наһийиси, 2017-йили 25-июл
ts.cn

Хитай мәтбуатлирида хитай мәркизий һөкүмитиниң биваситә орунлаштуруши билән 9-түркүмдики ярдәм кадирлириниң уйғур дияриға йетип кәлгәнлики вә уларниң көпиниң магистирлиқтин юқири мәлуматлиқ зиялийлар икәнлики хәвәр қилинди. Мәлум болушичә 1997-йилидин буян, хитай мәркизий һөкүмити илгири-кейин болуп тоққуз түркүмдә 10 миңдин артуқ хитай кадирни ‛ярдәм‚ намида уйғур аптоном райониға әвәткән. Ундақта хитай мәркизи һөкүмитиниң юқири мәлуматлиқ хитай зиялийлирини ярдәм намида әвәтишидики сәвәб вә мәқсәт немә?

Хитайниң һөкүмәт мәтбуатлирида бир айдин буян давамлишиватқан “шинҗаңға ярдәм” кадирлири һәққидики хәвәрләрдә хитай мәркизи һөкүмити вә хитайниң 19 өлкә шәһириниң уйғур аптоном райониға қиливатқан “ярдәм” лири вә уйғур дияриға әвәтиливатқан “ярдәм” кадирлириниң уйғур дияриниң тәрәққияти вә муқимлиқи үчүн төһпә қошуватқанлиқи күчәп тәшвиқ қилиниши диққәт қозғимақта.

Хитай һөкүмәт мәтбуатлиридин бири “хәлқ тори” ниң 31-июлдики хәвиридә 9-түркүмдики шинҗаңға ярдәм беридиған 573 нәпәр юқири мәлуматлиқ кадирниң үрүмчигә йетип кәлгәнлики вә бир һәптилик қисқа курстин кейин уларниң уйғур аптоном районидики асасий қатламлар вә биңтуәнгә қарашлиқ полкларда хизмәткә чүшидиғанлиқи алаһидә әскәртилди.

Америкадики хитай вәзийәт анализчилиридин нйойорк шәһәр университетиниң сиясий пәнләр профессори шя миң әпәндиниң қаришичә, хитайниң һөкүмәт таратқулирида бу қетим әвәтилгән һөкүмәт кадирлириниң хитай мәркизи һөкүмити тәрипидин биваситә әвәтилиши вә уларниң алдинқи қетимлардики “ярдәм кадирлири” ға селиштурғанда 66% тиниң магистирлиқтин юқири мәлуматлиқ зиялийлар икәнлики вә уларниң оттуричә йешиниң 40 яш әтрапида икәнликиниң алаһидә әскәртилиши диққәт қозғайду.

Хитай мәркизи һөкүмитиниң уйғур вә тибәт қатарлиқ хитай болмиған милләтләргә қаратқан сияситини йеқиндин көзитип келиватқанлиқини билдүргән профессор шя миңниң қаришичә хитай мәркизи һөкүмитиниң мәқсити уйғур райони вә тибәт қатарлиқ чегра районларни контрол қилиш болса, аталмиш “ярдәм кадирлири” ниң мәқсити һөкүмәткә садақитини ипадиләп, техиму юқири әмәл вә мәртивигә еришиштур.

Шия миң мундақ деди: “хитай мәркизи һөкүмитиниң уйғур аптоном райони вә тибәт аптоном райониға ярдәм намида хитай кадирлирини түркүмләргә бөлүп әвәтишидики мәқсити түп негизидин елип ейтқанда йәнила бу районларни техиму яхши контрол қилиш. Шуңа йиллардин буян бу районларниң муқимлиқини сақлаш хитай мәркизи һөкүмитиниң әң муһим иши болуп кәлди. Әнә шундақ болғини үчүн йеқинқи йиллардин буян хитай мәркизий һөкүмити чегра районларниң муқимлиқини сақлаш һакимийитини мустәһкәмләштин ибрәт сиясий мәқсәтни әмәлгә ашурушта мәлум иш беҗириш иқтидариға игә, җан пидалиқ билән мәркизи һөкүмәт үчүн ишләйдиған бир түркүм компартийигә садиқ кадирлирини таллап әвәтишкә етибар бериватиду. Аталмиш ‛ярдәм кадирлири‚ ниң чегра районларға келиштики мәқситидин қариғанда уйғур дияри вә тибәткә кәлгән хитай кадирлириниң зор көп қисми хитай коммунист һөкүмитидә техиму юқири әмәл вә мәртивигә еришишни арзу қилиду. Шуңа аталмиш ‛ярдәм кадирлири‚ мәйли өзини көрситишкә урунғучилар болсун яки һөкүмәткә садақитини ипадилимәкчи болғанлар болсун уларниң ахирқи мәқсити йәнила техиму юқири имтияз вә етибарға еришиш”.

Шия миң әпәнди сөзини давамлаштуруп мундақ деди: “уйғур аптоном районида әслидинла хитай мәркизи һөкүмити үчүн кәтмән чепиватқан зор бир түркүм хитай һөкүмәт кадирлири вә йәрлик уйғур қатарлиқ милләтләрдин тәркиб тапқан һөкүмәт кадирлири бар шараитта, хитай мәркизий һөкүмитиниң йәнә түркүмләргә бөлүп, хитай кадирлирини давамлиқ чегра районларға әвәтишидики мәқсәт йәрликтә һакимийәт тутуватқан хитай әмәлдарлириниң үстидин назарәт қилиш, уйғур қатарлиқ милләт кадирлириниң хитай һөкүмитигә болған садақитидин гуманлиниш қатарлиқ амилларму сәвәб болуватиду. Шуңа икки ай илгири хитай мәркизи һөкүмити уйғур аптоном райони вә биңтуән үстидин назарәт қилиш иқтидариға игә ‛9-башқарма‚ ни қурғанлиқини елан қилған болса, мана әмди мәркизи һөкүмәтниң биваситә рәһбәрликидики юқири мәлуматлиқ һөкүмәт кадирлириниң уйғур дияриға әвәтилгәнликини тәкитлимәктә”.

Чәтәлләрдики уйғур паалийәтчилиридин америка уйғур бирләшмисиниң рәиси, сиясий вәзийәт анализчиси елшат һәсән әпәндиниң қаришичә, хитай мәркизий һөкүмитиниң “ярдәм” намида әвәтилгән кадирлири мәйли қандақ салаһийәт, қандақ мәлумат сәвийидә болсун, вә яки қандақ сәвәбләр билән қандақ шараитта әвәтилишидин қәтий нәзәр, хитай мәркизий һөкүмитиниң бу кадирларни әвәтишидики асасий мәқсити йәнила хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан ишғалийәт сияситини техиму мустәһкәмләшни мәқсәт қилған.

Хитай мәтбуат учурлирида қәйт қилинишичә, 7-айниң 31-күни үрүмчидә 9-нөвәтлик мәркәздин кәлгән “ярдәм кадирлири” ни тәрбийәләш курси башланған болуп, “хәлқ” ториниң хәвиридин мәлум болушичә, мәзкур тәрбийләш курсиниң ечилиш мурасимида сөз қилған уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари чен чүәнго, “ярдәм кадирлири” дин күтидиған өзиниң бир қатар тәләплирини тәкитләп, улардин сиясий-қаидә түзүмгә бойсунуш вә идийә җәһәттә ши җинпиң рәһбәрликидики партийә мәркизи комитети билән бирдәкликни сақлашни тәләп қилған. Болупму у сөзидә, мәзкур кадирларниң “бөлгүнчиликкә қарши күрәш қилиш ирадисиниң мустәһкәм болуши”; “дөләт бирликини, дөләт бихәтәрликини, миллий иттипақлиқни, җәмийәт муқимлиқини қоғдиши; мәсулийәтни дадиллиқ билән үстигә елиши” ни шуниңдәк “әмәлий һәрикити арқилиқ шинҗаңниң узун муддәт әминлики үчүн төһпә қошуши” ни алаһидә тәкитлигән.

Елшат һәсән әпәнди йәнә хитай ичи вә сиртидики иҗтимаий алақә торлирида муназирә темиси болуватқан, “йиллардин буян уйғурларниң наразилиқиға сәвәб болуватқан қаттиқ бастуруш вә тәңсиз сиясәтни хитай мәркизий һөкүмити әмәс бәлки йәрлик һөкүмәтниң вәзипә иҗра қилиштики зиядә солчиллиқи вә бастуруши кәлтүрүп чиқириватиду” дегән қарашларға рәддийә бәрди.

Елшат әпәнди йәнә, хитай компартийиси вә һөкүмитиниң мәнпәитигә вәкиллик қиливатқан аталмиш “ярдәм кадирлири” хитай мәркизи һөкүмитиниң йәрлик хәлқ билән болған алақисини яхшилаш әмәс, әксичә уйғурларниң қаршилиқ кәйпиятиниң техиму күчийишини илгири сүридиғанлиқ чүнки хитай һөкүмитиниң йәрлик уйғур кадирларға ишәнмәстин һечқачан оз районлирини идарә қилиш вә башқуруш һоқуқини бәрмигәнликини билдүрди.

У, районниң бундин кейинки вәзийитидә хитай һөкүмити вә хитай көчмәнлири билән уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләр оттурисидики зиддийәтниң барғанчә күчийип, уйғур диярида наразилиқ күчәйгән, наразилиқ вәқәлири көпәйгән техиму кәскин вәзийәт шәкиллиниши мумкинликини агаһландурди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.