Муһаҗирәттә ана тил дәваси: ғәлибә йолиға көмүлгән сирлар

Ихтиярий мухбиримиз абдувәли аюп
2017.11.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
awstraliye-uyghur-mektep-8.jpg Җәнубий австралийәдә өткүзүлгән паалийәттә уйғур тили мәктипиниң оқуғучилири уйғур мәдәнийитини тонуштурди. 2017-Йили өктәбир, австралийә.
RFA/Abduweli Ayup

Игилишимизчә австралийәниң җәнубидики аделайд шәһиригә җайлашқан уйғур тили мәктипи қурулғиниға 26 йил болған болуп муһаҗирәттә тарихи әң узун, әң изчил вә әң утуқлуқ давам қилған ана тил мәктипи икән.

1991-Йили тунҗи қурулғанда оқуғучиси онға йәтмәйдиған бу мәктәп бүгүн 94 оқуғучи, 4 оқутқучи, бир мудир вә муқим орунға игә болған. Мәктәп һәр йили җәнубий австралийәдә өткүзүлидиған түрлүк паалийәтләрдә уйғур сәнитини намаян қилип, уйғур мәдәнийитини тәшвиқ қилиш, варислиқ қилиш вә уйғур кимликини сақлап қелишта актип рол ойнаватқан икән. Кишини техиму һаяҗанға салидиғини бүгүнки мудир илгири мушу мәктәптә ана тил өгәнгән оқуғучи икән.

Мәзкур мәктәпниң мувәппәқийәтлиригә түрткә болған амиллар һәққидә учурларға еришмәк үчүн мәзкур мәктәптә 1993-йилдин 2009-йилғичә изчил оқутқучи вә мудир болуп ишлигән зубәйрә шәмсидин ханимни зиярәт қилдуқ. У, бу мәктәпниң утуқлуқ болушида ата-анилардики ана тил вә вәтән сөйгүси, оқутқучилардики пидакарлиқ, уйғур җамаитидики өмлүк вә дөләтниң қоллиши қатарлиқ амилларниң муһим рол ойниғанлиқи һәққидә тохталди.

Зубәйрә ханимниң ейтишичә, мәктәп дәсләп қурулған йилларда йолуққан қийинчилиқларму аз болмиған. Охшимиған кәсип вә қатламдин австралийәгә көчмән болуп кәлгән кишиләрниң ана тилниң муһимлиқиға болған чүшәнчисидики пәрқләр, балиларниң ана тил өгиниши сәвәблик инглизчә дәрсләргә йетишәлмәй қелишидин әнсирәшләр дегәндәк амиллар дәсләптә сәлбий тәсир көрсәткән болсиму, әмма изчил тиришчанлиқлар нәтиҗисидә мәсилиләр һәл қилинған.

Мәктәпниң бүгүнки мудири зулпийә ханим өзиниң ана тил өгинишни башлиғандики кәчүрмишлири һәққидә тохталди. Униң қаришичә, дөләтниң һәр йили үзүлдүрмәй ана тиллиқ мәктәпләрни қоллиши вә балиларға тәсис қилинған түрлүк паалийәтләр уйғур тили мәктипиниң мәвҗутлуқини капаләткә игә қилған.

Аделайд шәһиридә яшаватқан мәрһум шаир тийипҗан елийпниң қизи юлтуз ханим мәктәпниң бүгүнки тәрәққиятидин толиму мәмнун икән. Униң қаришичә, мәктәп балиларға ана тилла әмәс, уйғурларниң өрп-адәт, сәнәт вә қиммәт қарашлирини өгитип җамаәтниң сөйгүсигә еришкән. У, ата-аниларниң мәктәптин разилиқи, балиларниң мәктәптә еришкәнлири һәққидә өзиниң кәчүрмишлиригә бағлап қарашлирини баян қилди.

90-Йилларниң ахирлиридин башлап әң дәсләп түркийә, германийә, канада, австралийә қатарлиқ әлләрдә ана тил курслири ечилған болсиму, пәқәт австралийәдә ечилған ана тил мәктипила изчил мәвҗут болуш һалитини сақлап кәлгән. Мәктәп 1991-йили дәсләп қурулғанда “түркистан миллий мәктипи” дейилгән. 1997-Йили “җәнуби австралийә түркистан җәмийити” намини “шәрқи түркистан җәмийити” қилип өзгәрткән. Мәктәпниң намиму “түркистан миллий мәктипи” дин “уйғур тил мәктипи” гә өзгәргән. Мәктәп қурулғандин башлап һазирғичә ялғуз уйғур балиларғила әмәс, уйғур тилини ана тил қилған өзбек, татар қатарлиқ қериндаш милләтләргиму қучақ ачқан. Һәтта уйғур тилни өгәнмәкчи болған австралийәликләрму мәзкур мәктәпкә қобул қилинған.

Мәлуматларға қариғанда, уйғурлар австралийәгә 1970-йилларниң ахирлиридин башлап келишкә башлиған болуп асаслиқи сидней, мелборн, аделайд қатарлиқ шәһәрләргә маканлашқан. Һазир австралийәниң сидней вә аделайд шәһәрлиридә ана тил мәктәплири бар болуп, уйғурлар бу мәктәпләр арқилиқ өз ана тили вә мәдәнийитини кейинки әвладларға өгәтмәктикән.

Бу йил сентәбир киргәндин буян уйғур тилиниң уйғур елида маариптин сиқип чиқирилиши муһаҗирәттики уйғурларда ана тилға болған муһәббәтни техиму күчләндүргән болуп, ана тилни сақлап қелиш һәрикити һәр хил шәкилләр билән намаян болуватқанлиқи мәлум.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.