Muhajirette ana til dewasi: ghelibe yoligha kömülgen sirlar

Ixtiyariy muxbirimiz abduweli ayup
2017-11-29
Share
awstraliye-uyghur-mektep-8.jpg Jenubiy awstraliyede ötküzülgen pa'aliyette Uyghur tili mektipining oqughuchiliri Uyghur medeniyitini tonushturdi. 2017-Yili öktebir, awstraliye.
RFA/Abduweli Ayup

Igilishimizche awstraliyening jenubidiki adélayd shehirige jaylashqan Uyghur tili mektipi qurulghinigha 26 yil bolghan bolup muhajirette tarixi eng uzun, eng izchil we eng utuqluq dawam qilghan ana til mektipi iken.

1991-Yili tunji qurulghanda oqughuchisi on'gha yetmeydighan bu mektep bügün 94 oqughuchi, 4 oqutquchi, bir mudir we muqim orun'gha ige bolghan. Mektep her yili jenubiy awstraliyede ötküzülidighan türlük pa'aliyetlerde Uyghur sen'itini namayan qilip, Uyghur medeniyitini teshwiq qilish, warisliq qilish we Uyghur kimlikini saqlap qélishta aktip rol oynawatqan iken. Kishini téximu hayajan'gha salidighini bügünki mudir ilgiri mushu mektepte ana til ögen'gen oqughuchi iken.

Mezkur mektepning muweppeqiyetlirige türtke bolghan amillar heqqide uchurlargha érishmek üchün mezkur mektepte 1993-yildin 2009-yilghiche izchil oqutquchi we mudir bolup ishligen zubeyre shemsidin xanimni ziyaret qilduq. U, bu mektepning utuqluq bolushida ata-anilardiki ana til we weten söygüsi, oqutquchilardiki pidakarliq, Uyghur jama'itidiki ömlük we döletning qollishi qatarliq amillarning muhim rol oynighanliqi heqqide toxtaldi.

Zubeyre xanimning éytishiche, mektep deslep qurulghan yillarda yoluqqan qiyinchiliqlarmu az bolmighan. Oxshimighan kesip we qatlamdin awstraliyege köchmen bolup kelgen kishilerning ana tilning muhimliqigha bolghan chüshenchisidiki perqler, balilarning ana til öginishi seweblik in'glizche derslerge yétishelmey qélishidin ensireshler dégendek amillar deslepte selbiy tesir körsetken bolsimu, emma izchil tirishchanliqlar netijiside mesililer hel qilin'ghan.

Mektepning bügünki mudiri zulpiye xanim özining ana til öginishni bashlighandiki kechürmishliri heqqide toxtaldi. Uning qarishiche, döletning her yili üzüldürmey ana tilliq mekteplerni qollishi we balilargha tesis qilin'ghan türlük pa'aliyetler Uyghur tili mektipining mewjutluqini kapaletke ige qilghan.

Adélayd shehiride yashawatqan merhum sha'ir tiyipjan éliypning qizi yultuz xanim mektepning bügünki tereqqiyatidin tolimu memnun iken. Uning qarishiche, mektep balilargha ana tilla emes, Uyghurlarning örp-adet, sen'et we qimmet qarashlirini ögitip jama'etning söygüsige érishken. U, ata-anilarning mekteptin raziliqi, balilarning mektepte érishkenliri heqqide özining kechürmishlirige baghlap qarashlirini bayan qildi.

90-Yillarning axirliridin bashlap eng deslep türkiye, gérmaniye, kanada, awstraliye qatarliq ellerde ana til kursliri échilghan bolsimu, peqet awstraliyede échilghan ana til mektipila izchil mewjut bolush halitini saqlap kelgen. Mektep 1991-yili deslep qurulghanda "Türkistan milliy mektipi" déyilgen. 1997-Yili "Jenubi awstraliye türkistan jem'iyiti" namini "Sherqi türkistan jem'iyiti" qilip özgertken. Mektepning namimu "Türkistan milliy mektipi" din "Uyghur til mektipi" ge özgergen. Mektep qurulghandin bashlap hazirghiche yalghuz Uyghur balilarghila emes, Uyghur tilini ana til qilghan özbék, tatar qatarliq qérindash milletlergimu quchaq achqan. Hetta Uyghur tilni ögenmekchi bolghan awstraliyeliklermu mezkur mektepke qobul qilin'ghan.

Melumatlargha qarighanda, Uyghurlar awstraliyege 1970-yillarning axirliridin bashlap kélishke bashlighan bolup asasliqi sidnéy, mélborn, adélayd qatarliq sheherlerge makanlashqan. Hazir awstraliyening sidnéy we adélayd sheherliride ana til mektepliri bar bolup, Uyghurlar bu mektepler arqiliq öz ana tili we medeniyitini kéyinki ewladlargha ögetmektiken.

Bu yil séntebir kirgendin buyan Uyghur tilining Uyghur élida ma'ariptin siqip chiqirilishi muhajirettiki Uyghurlarda ana tilgha bolghan muhebbetni téximu küchlendürgen bolup, ana tilni saqlap qélish herikiti her xil shekiller bilen namayan boluwatqanliqi melum.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet