Qazaqistandiki üch tilliq bilim bérish siyasiti mulahize qilinmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-01-20
Share

Melumki, ötken yili qazaqistan prézidénti nursultan nazarbayéf qazaqistan xelqi assambiléyisining 22-mejliside bilim we pen ministirliqi hem medeniyet ministirliqigha hemkarliqta üch tilliq bilim bérish boyiche yol xeritisini ishlep chiqishni tapshurghan idi.

Bu layihe boyiche barliq mekteplerde we aliy oqush orunlirida üch tilda, yeni dölet tili qazaq tilida, milletler ara til rus tilida we xelq'ara til in'gliz tilida bilim bérish közde tutulmaqta. Yéqinda bolsa prézidént oxshashliq we birlikni kücheytish hem tereqqiy etküzüsh nezeriyisini testiqlesh toghriliq permanni imzalap, uningda tillarni rawajlandurush, qollinish, bilim bérish we ilim-penni tereqqiy etküzüsh boyiche 2020-yilghiche belgilen'gen dölet programmiliri yéngilinidu, üch tilliq bilim bérishni ilgirilitish boyiche axbarat sahesidiki pa'aliyetler pilani emelge ashurulidu, dep körsitilgen idi. Mezkur nezeriye 2015- we 2020-yillarda emelge ashurulmaqchi.
Üch tilliq bilim bérish siyasiti qazaqistandiki milliy mektepler aldida qandaq mesililerning tughulushigha élip kélidu? buninggha omumen qazaqistan mektepliri teyyarmu?

Ziyaritimizni qobul qilghan qazaqistan ma'aripining péshqedem wekillirining biri émélyan hoshurof üch tilliq bilim bérish siyasitide Uyghur tilliq mekteplerning ehwali qandaq bolidighanliqi heqqide öz pikrini mundaq dep bildürdi: "Biz burun bilim saheside ishligenliktin Uyghur tilida bilim béridighan mekteplerning jaghdiyi qandaq bolidu, dep oylashturup yürimiz. 153-Mektep gimnaziyide on yil burun bu toghriliq mesile kötürülgen idi. Bu mesile bir tutash milliy imtihan'gha baghliq bolghanliqtin asasiy penlerdin fizika, matématika, bi'ologiye penlirini in'gliz tilida oqutush, tarix, jughrapiye penlirini qazaq tilida, ayrim penlerni rus tilida, omumiy oqush pilanida 25 pen bolsa, ularning sekkizi bashqa tilda oqutulsa, qalghanliri Uyghur tilida oqutulidighan bolsa, biz özimizning ana tilini yoqatmaymiz, eksiche, balilarni mushu köp tilliq siyasetke asta-asta ügitimiz, dep özümning pikrini éytqan. Hazir bilim ministirining buyruqi boyiche barliq mektepler köp tilliq bilimge köchüwatqan waqitta shu sinaq bashlan'ghan mekteplerde yénikchilik bolidu, dep oylaymen, sewebi ular on yil boyi shu penlerni üch tilda oqutup keldi. Shuning netijiside balilarning bir tutash milliy imtihan'gha qatnishish, yuqiri oqush orunlirigha chüshüsh mesilisi bashqa mekteplerge qarighanda yuqiri bolghanliqini metbu'at yüzide körüwatimiz."

É. Hoshurof üch tilliq bilim siyasitige köchüshning zaman telipi bolghanliqtin mushundaq sinaqlarni yéza mektepliridimu dawamlashturush hajetlikini otturigha qoyup, yene mundaq dédi: "Sinaq emes, siyaset özi emelge ashidighan waqitta aldimizda mutexessisler mesilisi turidu. Yuqiriqi oqush orunlirida eng aldi bilen ene shu mutexessilerni teyyarlimisaq, u mektepning ehwali unchilik yaxshi bolmaydu. Yuqiri oqush orunliridimu bu mesile asta-asta kötürülüwatidu. Biraq emdi bezide ata-anilar, bashqilar arisida "biz bu waqitta özimizning ana tili mesilisini aqsitip qoymaymizmu?" dégen pikirlermu éytilidu. Méningche, eger asasiy penler boyiche in'gliz tilida ular bilim alidighan bolsa, ularning bashqa oqush orunlirida, bashqa memliketlerde oqush mesilisi ongay yéshilidu. Ana tilimizni puxta bilip, shu derijide öginidighan bolsaq, balilarning kélechiki yuqiri bolidu, bashqa milletler bilen sélishturghanda, bizghu ulardin kem emes, shu derijide öz tilimizni bilip, bir bash yuqiri yürimiz."

Igilishimizche, hazir qazaqistanda qazaq we rus tilliq mekteplerdin tashqiri yene özbék, Uyghur we tajik tilliq mekteplermu mewjut bolup, üch tilliq bilim bérish siyasiti emelge ashqan teqdirde bu milliy mekteplerning baliliri ana tilini qoshqanda töt tilni bilidighan bolup chiqidiken.

Ewézof namidiki edebiyat we sen'et institutining bash ilmiy xadimi, rusiye tebi'iy penler akadémiyisining ezasi, doktor alimjan hemrayéf özining üch tilliq bilim bérish siyasitini qollaydighanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Bu siyasetni men nahayiti obyéktif ré'alliqqa asaslan'ghan siyaset, dep chüshinimen. Buni xelqimizmu chüshinidu dep oylaymen. Bu siyaset asasida bilim sahesidimu islahatlar yürgüzülüshi kérek. Bu islahatlarmu shu jeryanda kétip baridu. Az sanliq milliy mektepler üchün bu siyaset, elwette, chong, kütülmigen özgirishlerni élip kélidu. Men mushu tereptin ensireymen. Lékin buni toghra élip mangidighan bolsa, bizning mektepler utturmaytti. Buningda qandaq ijabiy özgirishler, qandaq selbiy netijiler bolidu hazirghiche bir néme dep éytish qiyin."

A. Hemrayéf öz sözide qazaqistanda ilgiri sürülüwatqan köp tilliq bilim bérish siyasitini emelge ashurushta hel qilishni telep qilidighan intayin nurghun mesililerning barliqini, köpinche mundaq mesililerning, bolupmu ziyaliylar arisida mewjut ikenlikini, oqughuchilarning bilim derijisi hem ang sewiyisi buni qobul qilishqa teyyarmu yaki yoqmu dégen'ge oxshash so'allarning peyda bolush éhtimalliqini tekitlep, yene shundaq dédi: "Ularning psixikisi buni qobul qilishi nahayiti tes. Bu heqte men alim süpitide bir nerse déyelmeymen. Uning üstige kadirlarni shu siyasetke maslashturush kérek, dersliklerni shuninggha asaslan'ghan halda uslublirini ishlep chiqish kérek. Shuning üchün men buni xelqqe chüshendürgen, uning pikrini hésabqa alghan halda élip mangséken dégen ümidim bar. Men bu heqte öz pikirlirimni ashkara qoyushqa tirishiwatimen, amma bizning ziyaliylar bu mesililerni téxiche dégendek chüshinip yételmidi."

Köp tilni bilish hem shu tillarda ijad qilish, emgeklerni berpa qilish ötmüshtin kéliwatqan bir en'ene bolup, uning mushu künlerdimu zörürlüki ilgiri sürülmekte. Ziyaritimizni qobul qilghan almata sheherlik mu'ellimlerning kespini mukemmelleshtürüsh institutining xadimi, filologiye penlirining namzati ruslan arziyéf köp tilliq siyasitining millet tereqqiyati üchünmu muhimliqini, uning alahidiliklirini atap kélip, mundaq dédi: "Bizning ejdadlirimizmu burundin köp tilliq bolghan. Köp tilliq biz üchün kérek. Buning qazaqistanda otturighanqoyulushi dunya bilen birlishishni meqset qilidu. Pütkül dunya hazir in'gliz tilida sözlishishke intiliwatidu, chünki in'gliz tili hem ilim-penning, hem tijaretning tili hésablinidu. Mekteplerning bu siyasetke teyyarliqi her xil bolushi mumkin. Amma asasiy jehettin, mektepler buninggha teyyar emes. Aldi bilen shu penler boyiche mutexessislerni teyyarlash kérek, shu penlerni shu tillarda neshrge teyyarlash kérek. Oqughuchilarmu balilar baghchisidin bashlap teyyar bolushi kérek. Buning hemmisi uzaq waqitni alidu."

Hazir mezkur mesile etrapida her xil pikir-qarashlar mewjut bolup, shular ichide milliy mekteplerning, ana tilining teqdiri kélechekte qandaq bolidu, dégen'ge oxshash so'allarningmu peyda boluwatqanliqi bayqalmaqta. Bu heqte r. Arziyéf mundaq dédi: "Köp tilliq oqutushning Uyghur tiligha ziyini barmu dégende, sözsiz ziyini bolidu. Tebi'iy, jem'iyetlik penler boyiche tilimizning qollinish imkaniyiti cheklinidu, atalghulirimiz asta-asta qollinishtin qalidu.. Amma qandaqla bolmisun, tereqqiyatning yoli mushu bolghanliqtin mushu yéngi yolda méngishqa mejbur. Biz ana tilimizgha ziyan kelmeydighan yollarni izdishimiz kérek. Méningche, uninggha waqit bar hem undaq yollarning tépilishi mumkin."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.