Қазақистанлиқ уйғур яшлиридики миллий роһ немә билән өлчиниду?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2017.07.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qazaqistandiki-yash-uyghur-ijadkarlar.JPG Қазақистандики яш уйғур иҗадкарларниң бир гурупписи, 2012-йил алмата.
RFA/Oyghan

 

Һазир қазақистандики һәр хил оқуш орунлирида билим еливатқан, ишләпчиқириш, санаәт, мәдәнийәт, сәнәт, әдәбият, мәтбуат, илим-пән, тәнһәрикәт вә башқиму саһәләрдә хизмәт қиливатқан һәм чоң утуқларға еришиватқан уйғур яшлири аз әмәс. Уларниң һәр қайсиси пидакаранә әмгики билән қазақистанниң омумий тәрәққиятиға бир кишилик төһписини қошуп кәлмәктә. Әнә шуларда миллий роһ, өз миллитигә болған муһәббәт қанчилик дәриҗидә раваҗланған? миллий роһ дегән немә? у немә билән өлчиниду? миллий роһ милләтниң келәчикидә қанчилик рол ойнайду?


“космо-травел” саяһәт ширкити мудириниң орунбасари риад қурбанофниң пикричә, һәр қандақ бир милләтниң келәчикини шу милләт әвладлириниң өз миллитиниң омумий тәрәққиятиға қошқан төһписиниң дәриҗиси бәлгиләйду. Миллий роһ һәр қандақ милләтниң бузулмас һүли, униң тәрәққиятиниң асаси болғанлиқтин, миллий роһта тәрбийиләнгән, билим алған яшлар келәчәккә чоң ишәнч билән қарап, илгириләләйду. Р. Қурбаноф миллий роһсиз тәрбийиләнгән яшларниң келәчәктә хурапийлиққа, наданлиққа дучар болидиғанлиқини, уларниң өз миллитиниң аңлиқ, мунасип вәкиллири болалмайдиғанлиқини илгири сүрүп, мундақ деди: “һазирқи заманниң бизгә қоюватқан тәлипи миллий ғурури йетилгән яшларни тәрбийиләп чиқиш. Буниң асасида немә ятиду? әлвәттә, маарип системисини йолға қоюш, балиларни ана тилида оқутуш, тәрбийиләш, ата-аниларниң мәктәптики билимгә болған көз қаришини өзгәртиш. Чүнки, миллитимизниң келәчики шуниңға бағлиқ. Миллий сәвийә өскәнсери, милләт тәқдири ғәмхорлуққа еришиду, милләт сүпитидә камаләт тапиду. Миллий сәвийә төвән болса, бөлгүнчилик, һәсәтхорлуқ, хушамәтчилик ваһаказалар йетилип чиқип, милләт қайғусиға айлиниду. Биз шулардин қутулушимиз керәк. Һазирқи заманда балиларға роһий миллий тәрбийә һавадәк һаҗәт дәп ойлаймән. Шу сәвәбтин бизниң келәчәк яшлиримизни роһий җәһәттин төвән дәп ейталмаймән. Бирақ һәр милләт қәйәрдә җәм болуп олтурса, шу йәрдә миллийлик сақлиниду.”

Р. Қурбанофниң қаришичә, келәчәк әвладларни тәрбийиләштә маарип саһәсила әмәс, бәлки, мәсилән, миллий сәнәтниң аҗралмас қисми болған тиятирчилиқ иҗадийитиму муһим рол ойнайду. Болупму һазирқи вақитта кичик балиларға беғишланған сәһнә әсәрлири кәм болуп, бу саһәни җанландуруш вәзиписи режиссорларға, артисларға артилиду, чүнки миллий роһни ойғитидиған, миллий тәрбийә беридиған сәһнә әсәрлириниң яритилиши бүгүнки заман тәлипидур. Р. Қурбаноф шундақла миллий роһ дәриҗисини көтүрүш үчүн һәр саһә вәкиллириниң бирлишиши лазимлиқини, милләт тәқдириниң һәмминиң ортақ ғәм-қайғуси икәнликини, ойғинишниң, бирлишип һәрикәт қилишниң аллиқачан вақти йәткәнликини илгири сүрди. 

Һәр қандақ бир милләт өзиниң тили, өтмүш тарихи, мәдәнийити, өрп-адәтлири билән башқилардин пәрқлиниду. Шу қәдрийәтләрни сақлап қелиш һәм йәниму тәрәққий әттүрүш сезимлири һазирқи яшларда шәкилләнгәнму? абай намидики қазақ миллий педагогика университетиниң оқутқучиси шаирәм баратова бу һәқтә тохтилип, мундақ деди: “һәр қандақ инсанниң дилидики миллий роһ өз миллитигә болған меһир-муһәббитидин, хәлқигә тәәллуқ қәдрийәтләрни йүрики билән сезишидин вуҗудқа кәлсә керәк. Йәни өз хәлқиниң тарихи, мәдәнийити, әдәбиятини, ана тилини көз қаричуқидәк сақлаш, тәрәққиятиға бир кишилик төһпә қошуш миллийликниң бир үлгисидур. Һәр хил саһәләрдә әмгәк қиливатқан бүгүнки күн яшлирида миллий сезим учқунлирини байқашқа болиду. Болупму кейинки вақитларда, интернет торлири һәм гезит сәһипилиридә бир түркүм уйғур яшлири тәрипидин иҗад қилиниватқан миллийлики юқири мисраларниң йоруқ көрүши хурсән боларлиқ әһвал, әлвәттә. Әмма яшлар дилида миллийликниң техиму ялқунлинишини халиған болар идим. Дилимизда миллий роһ үстүн болса, өзимизни улуғ вә дана милләтниң пәрзәнти сүпитидә һес қилишимиз түпәйли бипәрвалиққа, биғәмликкә йол қоялмайдиғинимиз ениқ. Бүгүнки таңда миллий роһи үстүн яшларниң йетилип чиқиши муһим әһмийәткә игә. Чүнки, хәлқимизниң кәлгүси тәқдири яшлар дилидики миллий роһқа мунасивәтлик дәп ойлаймән.”

Яш шаир молутҗан тохтахунофниң пикричә, һәр қандақ бир шәхстә миллий роһниң шәкиллинишидә ана тили муһим рол ойнайду, чүнки ана тилини билмигән адәмдә миллий роһ, өз миллитигә болған муһәббәт, яхши сезим шәкилләнмәйду. Буниңдин ташқири, миллий роһ шәкилләнмигән шәхсниң ана юртиға, ана вәтинигә болған муһәббәт сезимлири үстүн вә сәмимий болмайду. У бүгүнки яшлардики миллий роһ дәриҗисигә мундақ дәп баһа бәрди: “әлвәттә, 21-әсирниң қәдәм бесиши билән уйғурларда пүткүл дуня йүзи билән бирликтә қаттиқ ойғиниш йүз бәрди. Чүнки шеирлардиму, һекайиләрдиму ейтилип өткинидәк, ғәпләт уйқусидин ойғиниш дәвригә өтти десәк болиду. Болупму, қазақистандики яшлиримизда миллий роһ юқири дәриҗидә тәрәққий әтти дәп ейталаймиз, чүнки, 90-йилларниң айиғида ана тилиға болған муһәббәт сәл суслашқан болса, 21-әсир кириши билән қайтидин миллий ғурур ойғинип, миллий мәктәплиримизгә балиларниң көпләп келиши миллий роһниң тәрәққиятидин дәп билишкә болиду. Буни җумһурийәтлик "уйғур авази" гезитиниң оқурмәнлириниң йилдин-йилға өсүшидинму билишкә болиду. Бүгүнки күндә миллий роһниң тәрәққияти юқири дәриҗидә кетип бариду, дәп ишәнчлик ейталаймән.” 

Мәлумки, қазақистан президенти нурсултан назарбайефниң илгири сүргән “келәчәк нишан: мәниви йеңилиниш” программиси қазақистанлиқлар тәрипидин чоңқур анализ қилинип кәлмәктә. Мәмликәт рәһбири қазақистан җәмийитиниң барлиқ саһәлирини мәниви йеңилашниң йолйоруқлирини оттуриға қоюп, шуниң муһим шәрти сүпитидә миллий кодни көрсәткән иди. Мәзкур миллий код немини билдүриду? қазақистанлиқ уйғурлар, болупму яшларниң мәниви йеңилинишида бу немини көздә тутиду?

Радиомиз зияритини қобул қилған нәшриятчи азнат талипоф буниңға мундақ дәп җаваб бәрди: “миллий код дегинимиз‏-бизниң миллий роһимиз, мәниви байлиқимиз. Бүгүнки аләмшумуллаштуруш дәвридә шу миллий роһимизға, мәниви байлиқимизға варислиқ қилиш, шуни сақлап қелиш әң муһим мәсилиләрниң биригә айлиниватиду. Мениң шәхсий пикримчә, һәр бир аилидә бу мәсилигә чоң көңүл бөлүнүши керәк. Қазақ хәлқиниң даңлиқ язғучиси мухтәр әвезоф милләт болимән десәң, бөшүкүңни түзә, дегән дана сөзини ейтип кәткән икән. Шуниң үчүн аилидин башлинидиған тәрбийидә биз миллий роһқа алаһидә көңүл бөлүшимиз керәк. Миллий роһ немидин башлиниду? ана сүти билән киргән бизниң ана тилимиздин башлиниду. Ана тилимизға, миллий мәдәнийитимизгә, әдәбиятимизға, сәнитимизгә варислиқ қилиш туйғусини шу өсүватқан балиларға сиңдүрмәй туруп, миллий роһниң тәрәққияти һәққидә гәп қилишниң һаҗити болмиса керәк. Униң тәрәққий етиши, әлвәттә, биринчи нөвәттә, шу милләтниң тәрәққий етиши билән зич бағлинишлиқ.” 

А. Талипоф бу йәрдә милләтниң иҗтимаий, сиясий әһвали, омумий тәрәққиятини көздә тутуп, һәр бир милләтниң, болупму яш әвладниң миллий тәрбийә елиши лазимлиқини, шу вақиттила бу милләтниң бүгүнки дәврдики риқабәттә өзини сақлап қелиши мумкинликини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.