Уйғур зиялийлири қош тиллиқ йәсли маарипини тәнқидлиди

Мухбиримиз меһрибан
2016-12-09
Share
qosh-til-yesli-liu-yangdong.jpg Хитай муавин баш министири лю йәндоң(оттуридики аял) қош тил йәслисини көздин кәчүрмәктә. 2015-Йили 27-сентәбир, хотән.
XINHUA

Хитай даирилириниң йеқинқи йилларда қош тиллиқ маарипни тәдриҗий күчәйтиши чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири, кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә уйғур зиялийлири тәрипидин "уйғур тили маарипини омумйүзлүк хитайчилаштуруш" сиясити дәп тәнқидлинип келиватқан иди. Йеқинда даириләр йәнә, байинғолин областини мәркәз қилған һалда 2017-йили ичидә төт яштин алтә яшқичә болған балилар үчүн "3 йиллиқ һәқсиз қош тил йәсли маарипи" ни омумлаштуридиғанлиқини елан қилди. Мәзкур пилан уйғур маарипиға диққәт қилип келиватқан чәтәлләрдики уйғур зиялийлири вә паалийәтчилириниң җиддий инкасини қозғиди.

Даириләрниң уйғур районида қош тил маарипини омумлаштуруш үчүн, корла қатарлиқ җайларда 2017-йил ичидә "3 йиллиқ һәқсиз қош тил йәслиләр" ни омумлаштуруш пиланини елан қилиши җиддий инкас қозғиди.

Мәзкур хәвәр әң аввал хитайниң "җуңго маарипи тори" ниң 6-декабирдики санида хитай тилида берилгән болуп, үндидар қатарлиқ алақә учурлириға уйғурлар тәрипидин көчүрүп тарқитилғандин кейин, тордашлар арисида инкас қозғиған.

Мәзкур хәвәрдә дейилишичә, байинғолин аптоном областида 6-декабир сәйшәнбә күни ечилған "област тәвәсидә 3 йиллиқ қош тиллиқ йәслини һәқсизләштүрүш пилани" сәпәрвәрлик йиғинида, 2016-йил 12-айниң 6-күнигә қәдәр корлада област бойичә 142 орунда "қош тиллиқ йәсли" қурулуп, йәслиләрдики балилар саниниң 3963 нәпәргә йәткәнлики, һазирғичә 330 нәпәр қош тиллиқ йәсли оқутқучиси тәрбийиләнгәнлики, 2017-йиллиқ пиланда пүтүн област бойичә 4 яштин 6 яшқичә болған гөдәкләрдин 11 миң 678 балини 3 йиллиқ қош тиллиқ йәслиләрдә һәқсиз оқутуш әмәлгә ашуридиғанлиқи оттуриға қоюлған.

Мәзкур хәвәр һәққидә хитайдики иҗтимаий алақә торлиридин үндидар қатарлиқларда йезилған инкасларда, уйғур балилириниң ана тил маарипидин айрилип қелишидин әнсирәш, әпсуслиниш туйғулири ипадиләнгән. Асийә исимлик бирәйлән өз әндишисини ипадиләп,"бу хәвәрдин хош болалмидим, әгәр қош тиллиқ йәсли бу қәдәр омумлашса, қош тиллиқ йәслигә бармиған балиларниң мәктәпләргә киришигә тосалғу боларму?" дәп язған болса, қәшқәрдин инкас язған шавкәт исимлик йәнә бирәйлән инкасида "мән башланғуч мәктәптә 30 йил оқутқучилиқ қилип бу йил дәм елишқа чиқтим. Бу йил 9-айда йеңи оқуш мәвсуми башланғанда мәктипимизгә елип келингән балилардин уларниң қош тиллиқ йәслиләрдә оқуғанлиқи һәққидики испат тәләп қилинди. Испат көрситәлмигән ата, аниларниң балилири мәктәпкә тәсликтә қобул қилинди. Әгәр йәсли маарипида мәҗбурий һалда қош тиллиқ маарип тәрбийиси елиш тәләп қилинса, у һалда уйғур балилириниң мәктәпкә кириштин илгири аилисидә ана тил тәрбийиси елиш имканийити пүтүнләй йоқайду, буниңға ата-аниларла әмәс, бәлки барлиқ уйғурлар җиддий диққәт қилиши керәк" дегән инкасни язған.

Или дияридин радийомиз зияритини қобул қилған бир ханим бу хәвәрдин әндишигә чүшкәнликини билдүрди.

Бу ханим өз кимликини ашкарилимаслиқ шәрти билән, өзиниң бундин 3 йил илгири йезидики башланғуч мәктәптин хитай тили сәвийә имтиһанидин өтәлмиди, дегән баһанидә хизмәттин тохтиғанлиқини билдүрүп, әгәр, йәсли йешидики балиларниму қош тиллиқ йәслиләрдә оқутуш тәләп қилинса, уйғур гөдәклириниң аилидә ата-анилиридин ана тил тәрбийиси елиштин мәһрум қелиш, нөвәттә башланғуч, оттура мәктәпләрдә уйғур тилида дәрс өтүватқан интайин аз сандики уйғур оқутқучиларниңму ишсиз қелиш хәвпи йүз беридиғанлиқини билдүрди.

Чәтәлләрдики уйғур зиялийлиридин америкидики уйғур өрп-адәт, мәдәнийәт тәтқиқатчиси доктор қаһар барат әпәнди вә илгири шинҗаң университетида оқутқучилиқ вә тәтқиқат хизмити билән шуғулланған меһриай ханимлар зияритимизни қобул қилип, хитай һөкүмитиниң уйғур диярида йәсли маарипиниму "қош тил йәслисини омумлаштуруш" намида пүтүнләй хитайчилаштуруши уйғур әвладлирини ана тил вә уйғурларға хас болған өрп-адәтни аилидә өгиниш пурситидинму мәһрум қилип, кейинки әвладларниң уйғур кимликини йоқитиш сиясити икәнликини тәкитләп, мәйли хитай һөкүмитиниң асарити астидики уйғур диярида болсун, яки чәтәлләрдә яшаватқан уйғурлар арисида болсун, пүткүл уйғур җәмийитиниң бу хил йүзлинишкә җиддий қариши вә һәл қилиш тәдбирлирини елиши керәкликини билдүрди.

Доктор қаһар барат әпәнди даириләр йолға қоюватқан аталмиш "қош тил маарипи" ниң әмәлийәттә уйғур маарипини хитайчилашлаштуруш, ахирида уйғурларни пүтүнләй ассимилятсийә қилиш мәқситигә йетиш үчүн икәнликини билдүрди.

Меһриай ханим өз қаришини оттуриға қоюп, даириләрниң хәлқара маарип қануни һәтта хитай һөкүмити өзи елан қилған вә иҗра қиливатқан миллий маарип қанун, бәлгилимилиригә хилап һалда бу хил пүтүнләй хитайчилаштурулған аталмиш "қош тиллиқ маарип сиясити" ни йолға қоюшиниң яман ақивәт елип келидиғанлиқини агаһландурди.

Доктор қаһар барат әпәнди вә миһриай ханимлар йәнә, хитай һөкүмитиниң һөкүмранлиқи астидики уйғурлар вә чәтәлләрдики әркин дөләтләрдә яшаватқан уйғурларниң өзиниң шараитиға қарап иш көрүп, уйғур ана тил маарипини қоғдашта қолидин кәлгән тиришчанлиқларни көрситиши керәкликини билдүрди.

Улар өз баянлирида йәнә, чәтәлләрдә паалийәт елип бериватқан уйғур тәшкилатлириниңму ана тил маарипини қоғдаш һәққидә елип бериватқан паалийәтлири һәққидә тохтилип, чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлириниң хитай һөкүмити йүргүзүватқан уйғур ана тил маарипини хитайчилаштуруш сияситигә наразилиқ билдүрүш биләнла чәклинип қалмастин, бәлки өз шараитиниң йетишичә шу җайлардики уйғур җамаити үчүн балиларға уйғур тили вә уйғур мәдәнийити, өрп-адәт тәрбийисидин бәһримән болидиған әмәлий шараитни һазирлашниң муһим вә зөрүрлүкини тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт