Уйғур ели маарипиға селиниватқан мәбләғниң көпи "қош тил" маарипини омумлаштурушқа қаритилған

Мухбиримиз ирадә
2013-04-23
Share
qosh-til-xoten-mektep-305 Уйғур елиниң хотән вилайитидики мәлум бир қош - тил мәктипиниң оқуғучилири.
AFP Photo

Хитай һөкүмити уйғур елидики уйғур қатарлиқ йәрлик милләтләргә қоллиниливатқан "қош тил маарип сиясити" намидики маарипни хитайчилаштуруш сияситини сүрәт билән әмәлгә ашуруш үчүн йеқинқи йиллардин буян зор күч чиқармақта.

Уйғур ели маарип назарити елан қилған санлиқ рәқәмдин қариғанда 2012 - йили уйғур елиниң маарипиға аҗритилған 50 милярд сомға йеқин мәбләғниң зор қисми йәнила қош тил маарипини омумлаштурушқа ишлитилгән. Даириләрниң қош тил маарипини сүрәт билән омумлаштуруштики бу қәтий нийити уйғур тилида оқуватқан вә оқутуватқанларни қейин әһвалға чүшүрүп қоймақта.

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, уйғур аптоном районлуқ маарип назарити йеқинда елан қилған санлиқ мәлуматида, 2012 - йили уйғур елида маарипқа җәмий 47 милярд 200 милйон сом мәбләғ салғанлиқини, буниң ичидә аптоном районниң малийәсидин аҗритилған маарип түр мәблиғиниң 11 милярд сомдин көпрәккә йәткәнликини билдүрди. Уйғур елиниң миллий маарипи көпләп мәбләғқә, маарип сүпити, оқу - оқутуш шараитини яхшилашқа җиддий еһтияҗлиқ бир пәйттә туруватқан болсиму, әмма хәвәрдин қариғанда юқиридики мәбләғниң мутләқ көп қисми йәнила әмәлийәттә хитай тилидин ибарәт йәккә тилни асас қилған "қош тил маарипи" ни омумлаштурушқа қаритилғанлиқи мәлум болди.

Аптоном районлуқ маарип назаритиниң юқиридики санлиқ мәлуматида ейтилишичә, 2012 - йили уйғур елидә дөләтниң түр пиланидики қош тил йәслидин 2237 йәсли қурулған һәмдә йезиларниң оқуштин бурунқи қош тил маарипини илгири сүрүш қурулуши пилани әмәлийләштүрүлгән. Шуниң билән бир вақитта йәнә, қош тил алаһидә оқутқучилири, йеза қош тил йәсли оқутқучилиридин 16800 и тәклип қилинип, оқуштин бурунқи икки йиллиқ қош тил маарипини омумлаштуруш пилани асасий җәһәттин омумлаштурулуп болған.

Хитай һөкүмити қош тил маарип сияситини йолға қойғандин кейин, дәсләптә 2000 - йилидин башлап хитай өлкилиридә шинҗаң синипи тәсис қилип, толуқсиз оттура мәктәпкичә өз ана тилида оқуған аз санлиқ милләт балилирини хитайдики толуқ оттура мәктәпләрдә пүтүнләй хитайчә оқутушни тәҗрибә қилди. 2006 - - Йилидин башлап уйғур ели ичидә қош тил толуқсиз оттура синиплири тәсис қилди, тәдриҗий һалда миллий оттура мәктәпләр билән хитай мәктәплири бирләштүрүлди. Арқидинла башланғуч мәктәпләр бирләштүрүлди. 2012 - Йили пүтүн уйғур елидики мәктәпләр қош тиллаштурулуп болди вә қош тил йәслиси болмиған бирму йеза қалмаслиқ нишаниға йәтти.

Хитай һөкүмитиниң уйғур елидә қош тил маарипини омумлаштурушқа болған тәқәззаси қаттиқ күчийип бериватқан болуп, йеқинда уйғур аптоном районлуқ қош тил маарипи хизмити рәһбәрлик гурупписи йеқинда мәхсус "шинҗаң аз санлиқ милләтләр қош тил маарипи сиясити қолланмиси" ни түзүп чиқип, буни һәрқайси дәриҗилик маарип органлириға тарқатқан. Мәзкур қолланмида партийиниң қош тил сияситини йолға қоюши вә уни омумлаштурушниң әһмийити, қош тил маарипини омумлаштурушниң йоллириға охшаш бир қатар йолйоруқлар йәр алған болуп, даириләр һәрқайси йәрлик маарип органлиридин қолланминиң роһини яхши өгинип, униңға әмәл қилишни, қош тил маарипини қисқа вақит ичидә қәтий әмәлийләштүрүп болушни тәләп қилған. Хитай һөкүмити қош тил маарипиға изаһат бәргәндә, буни хитай тили вә ана тилини раван сөзләйдиған оқуғучиларни тәрбийиләп йеитиштүрүш, миллий оқуғучиларни көп хил тиллиқ қилиш дәп тәшвиқ қилсиму, әмма чәтәлләрдики көзәткүчиләр буни хитай һөкүмитиниң уйғурларни ассимлиятсийә қилиш сияситиниң бир парчиси, дәп қарайду. Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит уйғурларниң һәргизму көп хил тиллиқ болушқа қарши әмәсликини, әмма хитай һөкүмитиниң әсли нийитиниң уйғурларни көп хил тиллиқ қилиш әмәсликини тәкитлиди.

Қош тил маарипиниң йолға қоюлуши чәтәлләрдики уйғур зиялийлиринила әмәс, бәлки уйғур ели ичидики зиялийлар, һәтта қош тил оқутуши билән шуғуллиниватқан оқутқучиларниму биарам қилмақта. Бу һәқтә уйғур ели ичидики бир тордаш торға язған инкасида бу сиясәткә наразилиқ билдүрүп "һазир, балилиримизни қош тилға бириш яки ана тилға бириш һәққидики таллишимиз кәлмәскә кәтти, һәммә йәр мәҗборий қоштиллаштурулди, қош тилдин ибарәт бу қаттиқ аяқниң путимизға дәл кәлмигәнлики яки ғаҗап җанни ағиритиватқанлиқини сорайдиған адәм йоқ" дәп язған. Қош тил маарипи уйғур ели ичидики нурғун пишқәдәм оқутқучиларниң хитайчә дәрс берәлмәйду, дегән баһанә билән мәктәптин йирақлаштурулушиға, оқуғучиларниң дәрс бесиминиң һәссиләп еишишиға сәвәб болмақта. Йеқинда уйғур елидин чәтәлләргә чиққан, өзиниң исмини ашкарилашни халимиған бир қиз радиомизниң зияритини қобул қилип, қош тил маарипиниң өзигә охшаш уйғур оқуғучиларға вә оқутқучиларға қаттиқ бесим пәйда қилғанлиқини билдүрди.

Бу қизниң билдүрүшичә, үрүмчидики мәлум бир мәктәп даирилири пишқәдәм бир әдәбият оқутқучисини синипта әдәбият дәрсигә уйғурчә арилаштуруп чүшәндүргәнлики вә доппа кийип дәрс өткәнлики үчүн тәнқид қилған. Мәктәп даирилири бу оқутқучини миллий һессияти күчлүк дәп, униңға мәктәптин 3 ай узақлаштуруш җазаси бәргән. Алий мәктәпләрдики әһвал болса техиму еғир болуп, оқуғучиларниң дәм елиш вақитлиридиму өз - ара амал бар уйғурчә сөзләшмәсликиниң тәләп қилиниши, уйғур оқуғучилар арисида талаш - тартиш яратқан.

Хитай даирилириниң қош тил маарипини омумлаштуруш чақириқини юқириқидики барлиқ наразилиқларға қаримай йәнә давам қилиши вә һәтта уни күчәйтиш чақириқи қилиши, бу сиясәтниң мәқсити һәққидә гуман қозғимай қалмайду әлвәттә. Дуня уйғур қурултийи хитай һөкүмитини қош тил сияситини дәрһал аяқлаштуруш һәққидә агаһландуруш билән биргә, бу сиясәтниң әксичә уйғурларниң ана тилиға болған риштини техиму чиңитивәткәнликини, хитай һөкүмитиниң қош тилни омумлаштуруш үчүн бунчә җиддийлишип кетишниңму дәл мушу сәвәбтин икәнликини билдүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт