Studént qiz: élishquda balilirini oqutalmaywatqan nurghun a'ililer bar

Muxbirimiz erkin
2015-08-31
Share
saqchi-uyghur-qiz-tekshurush-305 Uyghur élidiki tekshürüsh ponkitlirining biride, xitay saqchi bir Uyghur qizning salahiyitini tekshürüp soraq qilmaqta. (Orni we waqti éniq emes)
AFP Photo

Yekenning ilishqu yézisining nami 2014‏-yili 28‏-iyuldiki meshhur "Ilishqu weqesi" bilen dunyagha tonuldi.

Xitay hökümiti weqede 97 adem ölgen, ölgenlerning 59 nepiri "Zorawan térrorchilar" dep jakarlighan bolsimu, biraq u, xelq'ara tekshürgüchilerning ilishqugha kirip, tekshürüsh élip bérish telipini izchil ret qilip kelgen.

Xitay da'irilirining uchurni qattiq kontrol qilishi netijiside "Ilishqu weqesi" ning heqiqiy ehwaligha qarita so'al we gumanlar dawamliq küchiyip bardi. D u q xitay amanliq küchlirining weqede az dégende 2000 Uyghurni qirip tashlighanliqini ilgiri sürüp keldi.

Yéqinda Uyghur aptonom rayonluq partkom sékrétari jang chünshyen ilishquni ziyaret qilghan. U, ilishqu bazirida déhqanlar, diniy zatlar we yerlik kadirlar bilen söhbet ötküzgen.

Biz ilishquning hazirqi weziyiti, xelqning oy ‏pikri we qiyinchiliqini her tereplimilik yorutup bérish üchün mexsus söhbet programmisi teyyarliduq. Ötken qétimliq 2 programmida, yerlik amanliq xadimlirini we déhqanlarni ziyaret qilghan iduq. Bügün ilishquluq bir studént qiz bilen söhbet ötküzduq.

Turanqiz Uyghur ilidiki melum bir uniwérsitétning axirqi yilqi studénti. U, ilishqu weqesining tepsilati heqqide inchikilep toxtilishni xalimidi. Biraq u, élishquda namratliq sewebidin perzentlirini yuqirilap oqutalmaydighan nurghun a'ile barliqini bildürüp, hökümet ulargha yardem qilishqa tégishlik, dep qaraymen, dédi.

Turanqiz: nurghun a'ile bar déhqan kirimi bolmighachqa balilirini oqutalmaydighan. Bolmisa nurghun balilar bar oqughusi bar. Gerche oqush puli, ma'arip heqsiz bolghan bilen yataqqa kirgendin kéyin turmushtin qiynilidu. Namrat oqughuchilar kirip qalsa oquyalmaymiz, dep ensireydiken.

Déhqanlarda, biz oqutqan bilen ni-ni ademler xizmetke orunlishalmaywatsa, bizning balilirimiz qandaq orunlishidu, dep. Axiri yenila arqa ishik qilidu, dégen xiyal bar. Men nurghun balilar bilen parangliship baqsam ularning oqughusi barken. Men oylaymen emdi, ulargha yaxshi terbiye ishlep, balilarni oqutunglar, dése. Ma'arip jehettin yardem qilsa, deymen.

Muxbir: ilishqu weqesi bolghanda siz mekteptimitingiz yaki öyingizdimitingiz?
Turanqiz: biz u waqitta yézidiki öyde emestuq. Öydikiler aghrip qélip sheherdiki öyge kirip kétip doxturxanigha barghantuq.

Muxbir: sheher déginingiz qaysi sheher? qeshqerni demsiz yarkentte?
Turanqiz: yarkentte, yerkentte doxturxanida iduq. Biz u waqitta élishquda emestuq. Kéyin andin héyt boldi, héyttin kéyin birer hepte ötüp biz élishqugha chiqtuq deymen. Biz u chaghda élishquda emestuq.

Muxbir: u siz nedin anglidingiz élishquda weqe yüz bergenlikini?
Turanqiz: men u künisi anglimighan u weqeni. Kéyin 2-3 kün ötüp andin bashqilarning éghizidin anglidim.

Muxbir: a'ilingiz déhqanmu yaki bashqa kesip bilen shughullinamdu? siz néme ish qilisiz?
Turanqiz: bizning a'ile ma'arip bilen shughullinidu, ata-anam oqutquchi. Men özüm a'ile mektepte oquymen.

Muxbir: dersinglarni qaysi tilda ötidu? xenzuche ötilemdu yaki Uyghurche ötemdu?
Turanqiz: pütünley xenzuche ötilidu. Uyghurche ötilidighan dersimiz asasi jehettin yoq. Bir shu bezi proféssorlar kélip doklat sözlep qalsa, Uyghurche sözleydu. Lékin asasi jehettin pütün dersimiz xenzuche ötilidu. Kitap-matériyallirimizning hemmisi xenzuche.

Muxbir: oqutquchiliringlarchu? ular xenzumu yaki Uyghur?
Turanqiz: ularning beziliri Uyghur, beziliri xenzu. Lékin Uyghurlarmu xenzuche ders ötidu. Ular xenzuche rawan öteleydu. Ular ishqilip tirishchanliq körsitip özlükidin xenzuchini öginip ders ötüwatidu bizge.

Muxbir: sizning xenzuchingiz qandaq? siz ders anglap uningdin xatire qalduralamsiz?
Turanqiz: he'e, anglap chüshineleymen hem xatire qalduralaymen. Asasi jehettin yaman emes chüshinimen. Méning oquwatqinimgha hazir 4 yil boldi. Oqushum 5 yilliqti, yene bir yil oquwetsem oqushum pütidu.

Muxbir: ötken yili élishquda yüz bergen weqedin kéyin hazir weziyitinglar qandaq bolup qaldi?
Turanqiz: hazir yaxshi turmushimiz. U ishlar alliburun ötüp ketti. U ishlargha bir yil ötüp ketkechke hazir gep sözlermu bésiqip qaldi. Turmushimiz yaxshi.

Muxbir: lékin bazargha chiqsanglar saqchilar yenila bar denge, qarawulluq qiliwatqan?
Turanqiz: yaq emdi, sheherlerge kirip qalsaq mundaq kimlik tekshüridighan ishlar bar, u hemme yerde barghu bixeterlik üchün, ashundaq tekshüridu. Lékin bazarlirida saqchilar unchilik mangghandek qilmaydu. Emma undaq tekshürüshler bar. Yéshil kartini bilmidim, lékin men élishqugha kirip chiqqanda kimlik kartamni körsitip kirip chiqimen. Kimlikni basidighan yer bar, shu yerge bésipla ötüp kétimen. Mashina bar yerlerde kimlikni mashinigha basidu, yoq yerlerde kimlikni körüp, tekshüridu.

Muxbir: anglisaq yashlar türmige kirip kétip a'ilidiki qéri-chöriler qiyin ehwalda qalghan ishlar barken. Yerlik puqralar hökümet mushu mesilisini hel qilsa bolatti, deydiken?
Turanqiz: men bek xewer körmeymen, élishquda ish chiqti, dégen bilen u ish chiqqan yer bashqa yerde bolghachqa biz peqet mundaqla ashliduq, konkrét ehwallirini éniq uqmaymen. Uning üstige bizning uruq-tughqanlarning ichide u weqege chétilip qalghanlarmu yoq.

Muxbir: perzentliri bu weqege chétilip türmige kirip ketken a'ililer qandaq qiliwatidu hazir?
Turanqiz: anglisam héliqi töwen'ge chüshken kadirlar kélip hal sorap, bek qiyinchiliq barlargha un, gürüch we bashqa nersiler bilen teminlep qiliwatqan oxshaydu. U kirip ketkenlerni birer ay terbiyileydiken'ghu anglisam. Asasi qatlam kadirliri ulargha yardem qilip étiz-ériq ishlirini qilalmighan bolsa shular qilip bériwétiptu, dep anglidim, men. Men anglighanlirimni dédim, öz közüm bilen körmigendin kéyin. Men bularni peqet xewerlerde körgen. Ashundaq yétim-yésir, qéri-chüri, kichik balilar qalghan bolsa, hökümet yardem qilip, ularni özi oqutup qilidiken, dep anglidim.

Muxbir: ata-anisi ölüp kétip yétim qalghan balilarnichu? anglisaq ularni ürümchige élip kétidiken, dep angliduq?
Turanqiz: menmu shundaq anglighan, ata-anisiz qalghan balilarni ürümchige élip kétidiken, dep. Lékin uning tepsilatini bek éniq uqmaydikenmen. Rast élip kettimu yaki qandaq boldi, bu ishlarni men bek sürüshtürüp ketmigechke.

Muxbir: u mektipingizge qaytip barghandin kéyin bu weqe toghruluq siyasiy yighinlarni achtimu oqughuchilargha?
Turanqiz: he'e, mektepler barghandin kéyin mesilen, mushu élishquluq balilarni yighip, qorqmanglar, qandaq gep bolsa bizge denglar, dédi. Andin kéyin bu dégen térrorluq, dep siyasiy yighin échip, hemmimizning pikrini élip bu weqening siyasiy xaraktérini chüshendürüp shundaq qildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet