Uyghur élining bezi nahiyeliride yerlik millet tilidiki wéwiskilar cheklen'gen

Muxbirimiz erkin
2017-12-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Bir Uyghur a'ilisining ishiki aldigha qoyghan yaymisi seweblik bazar bashqurush xadimliri bilen bolghan jédeldin körünüsh.
Bir Uyghur a'ilisining ishiki aldigha qoyghan yaymisi seweblik bazar bashqurush xadimliri bilen bolghan jédeldin körünüsh.
Social Media

Xitay da'irilirining bu yil 9‏-aydin bashlap yolgha qoyghan ma'arip saheside Uyghur, qazaq tillirini cheklep, xitaychini Uyghur élining birdin-bir ma'arip tiligha aylandurush pilani soda-tijaret sahesigiche kéngeygen.

Da'iriler Uyghur ilining bezi nahiyeliride yerlik millet tijaretchilirining dukanlirigha xitaychidin bashqa tillarda wiwiska ésishini chekligen. Yéqinda künes nahiyiside dukan we bashqa tijaret orunlirigha ésilghan qazaq, Uyghur tilliridiki wéwiskilarning birdek yighiwélin'ghanliqi, da'irilerning buninggha héchqandaq seweb körsetmigenliki ilgiri sürüldi.

Közetküchilerning qeyt qilishiche, bu hadise xitay da'irilirining pilanining xitay tilini rayonning pen-tetqiqat, ma'arip, hakimiyet ishliridiki birdin-bir tilgha aylandurush bilen cheklinip qalmaydighanliqi, belki ularning xitay tilini Uyghur élidiki yerlik xelqlerning kündilik turmushidiki birdin-bir tilgha aylandurushnimu meqset qiliwatqanliqini körsitidiken.

Künes nahiyesidiki bir qazaq tijaretchi ayalning radiyomizgha bildürüshiche, yerlik da'iriler yéqinda uning dukinining "Kiyim-kéchek dukini" dégen qazaq tilidiki wiwiskisini alghuzuwetken. Bu qazaq tijaretchi ayal, özining dukini jaylashqan bazarda qazaq, Uyghur tilliridiki pütün wéwiskilarning éliwétilgenlikini, peqet xitay tilidiki wéwiskilarning saqlap qélin'ghanliqini bildürdi. Uning qeyt qilishiche, u nahiyelik hökümetning yerlik tillardiki wiwiskilarni birdek éliwétish heqqidiki resmiy uqturushini körüp baqmighan iken. Yerlik da'irilermu néme üchün yerlik tillardiki wiwiskilarni birdek alghuzuwetkenlikige héchqandaq chüshenche bermigen iken.

Muxbir: yaxshimusiz? siz awu kiyim-kéchek dukinining xojayinighu deymen, he'e?
Qazaq tijaretchi: néme deysiz! he'e, men shu.

Muxbir: hazir dukiningizni normal échiwatamsiz?
Qazaq tijaretchi: échiwatimen'ghu, buni sorap qaldingiz, néme boldi?

Muxbir: yéqinda sheher bashqurush ishxanisining kélip sizning dukiningizning qazaqche wiwiskisini éliwet, deptiken.
Qazaq tijaretchi: he'e, éliwettim, éliwettim.

Muxbir: u qandaq wiwiska idi?
Qazaq tijaretchi: u bashqa gep emes, shu kiyim -kéchek dukini dégen xet idi, "Desturlar kiyim-kéchek dukini" dégen xet.

Muxbir: kiyim-kéchek dukini dégen xetmidi u qazaqche yézilghanmu yaki Uyghurchimu?
Qazaq tijaretchi: qazaqchisinimu hem xenzuchisinimu yazdurghanmen. Xenzuchisini "Fuju'angdyen" dep yazdurghan idim.

Muxbir: shundaqmu? uni xenzuchisi bilen bir yerge yazdurghanmidingiz yaki ayrim yazdurghanmidingiz?
Qazaq tijaretchi: xenzuchisini yoghan qilip, qazaqchisini kichik qilip yazdurghan. Uni mexsus shu wiwiska yazidighanlargha yazghan idi.

Muxbir: undaq bolsa, ular néme sewebtin éliwetti buni? buni ölchemge toshmaydu, bashqidin yazdur dédimu yaki qazaqchini assang bolmaydu, dédimu?
Qazaq tijaretchi: qazaqchini assang bolmaydu, dégen gepni qilmidi. Emma buni asmaysen, dédi, shuning bilen asmiduq shu.

Muxbir: qandaq seweb körsetti? mesilen, bu yerde peqet xenzuchila ésilidu, qazaqchini assang bolmaydu, démidimu?
Qazaq tijaretchi: yaq, undaq dégini yoq. Qazaqchini assang bolmaydu, peqet xenzuchini asi, dégen gepni qilmidi.

Muxbir: sizge dégende néme seweb körsetti? yéziq ölchemge toshmaydu, dédimu yaki bashqa bir seweb körsettimu? shuni sorawatimen?
Qazaq tijaretchi: ölchemning gépi bolmidi. Bazardikilerning hemmisiningkini biraqla aldurdi. Bazardiki méningkige oxshash wéwiskisi barlarning hemmisini alghuziwetti. Néme üchün alghuzüwetkenlikini men bilmidim. Bizning bazardikilerning hemmisiningkini alghuziwetti. Néme seweblik alghuziwetkenlikini biz bilmeymizghu. Bizge undaq seweb körsetkini yoq. Buni nahiye miqyasida alghuziwettti.

Künes nahiyesdiki bu hadise mezkur nahiyening öz aldigha chiqiriwalghan yerlik belgilimisi ikenliki yaki uning bashqa nahiyelerdimu tejriji yolgha qoyulidighan omumyüzlük belgilime ikenliki melum emes. Biz bügün künes nahiye'isdiki alaqidar tarmaqlargha téléfon qilip, buning sewebini sürüshtürüshtürgen bolsaqmu, lékin téléfonimizni alidighan adem chiqmidi.

Künes nahyesidiki yuqiriqi weqe da'iriler ürümchi shehiridiki réstoran, ashpuzullarning wéwiskisigha "Halal" yaki "Musulmanche" dégen sözni yézishni birdek chekligen mezgilde yüz bergen. Ürümchi shehiridiki alaqidar tarmaqlar yéqinda uqturush chüshürüp, musulmanlar achqan barliq réstoran, ashpuzullarning wéwiskisidiki yuqiriqi sözlerni birdek alghuzuwetken idi.

Ürümchidiki bir tunggan réstoranining kechlik nöwetchi xadimi, hazir urümchidiki pütün réstoran we ashpuzullarning wéwiskisidiki "Musulmanche" dégen belgige ruxset qilinmaydighanliqini delillidi.

U mundaq deydu: "Biz musulmanche réstoran achimiz. Bizning pütün tamaqlirimzi musulmanche. Hazir réstoran, ashpuzullarning musulmanche wiwiska ésishigha ruxset qilinmaydu. Elwette, bizning musulmanche réstoran. Emma bizning 'musulmanche' dégen xetni ésishimizgha bolmaydu. Eger siz ürümchige kelsingiz, bizning résturantgha kélip, 'musulmanche' yaki emeslikini özingiz körüp baqsingiz bolidu."

Lékin ürümchidiki mezkur résturanning yuqiriqi kechlik nöwetchi xadimi, réstoran, ashpuzullarning wéwiskisidiki "Musulmanche"dégen sözning néme üchün éliwétilgenliki heqqidiki su'allimizgha "Buning sewebini bilmeydikenmen," dep jawab berdi.

U: mundaq dédi: "Ürümchide mutleq köp qisim réstoran, ashpuzullarning u belgilisi éliwétildi. Islam jem'iyitining yéngi belge tarqitip bergen-bermigenlikini bilmidim. Men bu yerde bir xizmetchi, bu ishlarni ürümchidiki qaysi organning qiliwatqanliqidin xewirim yoq. Ishqilip, réstoranimizning buningdin kéyin bundaq belgini ésishigha yol qoyulmaydu. Elwette biz musulmanche résturant, siz ichige kirsingiz körisiz. Biraq hazir biz u belgini asalmaymiz. Buningdin kéyin qandaq bolidu, yéngi belgige iltimas qilamdu yaki bundaq belgini ésishqa ruxset qilinmamdu, bunisi manga namelum. Eger siz tamaq buyrutsingiz shuni qilip bérey. Lékin siz sorighan so'allargha men jawab bérelmeymen. Yéngi belge asamdu-asmamdu, bu méning bashqurushimdiki ish emes," dédi.

Lékin yuqiriqi chariler izchil xelq'ara kishilik hoquq we Uyghur teshkilatlirining tenqidige uchrap keldi. Uyghur teshkilatlirining qarishiche, xitay da'irilirining "Halal" belgisi, yerlik milletlerning tilidiki wiwiskilarni cheklishi uning Uyghur rayonida élip bériwatqan asssimilatsiye siyasitining bir parchisidur. Bu teshkilatlar "Xitayning bu tedbirler arqiliq yerlik xelqning öz ana tili, medeniyiti, diniy étiqadigha bolghan muhebbitini ajizlashturup, ularni xitay jem'iyitige qétiwélishni meqset qiliwatqanliqi"ni ilgiri sürüp keldi.

Ürümchidiki alaqidar tarmaqlar yéqinda xitayning "Yer shari waqti géziti" ge bergen melumatida yuqiriqi cheklimini aqlap, buning musulman istémalchilarni qoghdash, ularning heqiqiy "Halal" tamaq yéyishige kapaletlik qilish, "Diniy ashqunluq" ning ipadilirini chekleshni meqset qilghanliqini ilgiri sürgen. Ürümchidiki bir xitay emeldari "Ye rshari waqti géziti"ge qilghan süzide, "Saxta 'halal' tamaq musulmanlarning salametlikige ziyan salmasliqi mumkin, biraq bu ularda rohiy azab peyda qilidu," dégen.

Toluq bet