Йәкәндә 3 миң оқутқучи елиш пилани пүтүнләй хитайлар билән толдурулди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017.08.24
qaramay-xitay-kochmen-1.jpg Хитай өлкилиридин қарамайға йөткәп келингән көчмәнләр.
RFA

Йеқинда хитай даирилири, алдинқи бәш йилда уйғур елиниң җәнубидики 3 вилайәт, бир областтики йеза йәслилиригә, оттура, башланғуч мәктәпләргә нуқтилиқ йүзлинип, 61 миң 400 “қош тил” оқутқучисини җәмийәттин қобул қилғанлиқини елан қилған иди. Уйғур аптоном районлуқ маарип назаритиниң 2017-йиллиқ 10-номурлуқ һөҗҗити намида елан қилинған уқтурушида ениқ қилип, бу йеңи оқуш мәвсумидин башлап барлиқ башланғуч вә толуқсиз оттура мәктәпләрниң биринчи йиллиқидин башлап, барлиқ дәрсләрниң хитай тилида өтүлидиғанлиқи көрситилди. Хитай һөкүмитиниң бу йил мәктәпләрдә уйғур тилини рәсмий түрдә чәкләш билән бир вақитта, хитай өлкилиридин биваситә оқутқучи тәклип қилишни йәниму күчәйтилгәнлики мәлум.

Бу йил 15-июл күни йәкән маарип тармақлири наһийидики мәктәпләргә җәмий 3 миң нәпәр оқутқучини җәмийәттин қобул қилиш уқтуруши тарқатқан. Ениқлашлиримиздин, нопусиниң 95% тин юқирисини уйғурлар игиләйдиған бу наһийигә 3 миң оқутқучи қобул қилиш пиланиниң, пүтүнләй хитай өлкилиридики пәқәт хитайларнила қобул қилиш арқилиқ тамамланғанлиқи ашкариланди.

Бу нөвәт 3 миң нәпәр штатлиқ оқутқучини җәмийәттин бир туташ ашкара қобул қилиш уқтурушини, йәткән наһийилик партком, һөкүмәт вә маарип идариси 2017-йили 15-июл тарқатқан болуп, қобул қилиш шәртигә алаһидә қилип “турушлуқ орни, җинси айримиси, миллитигә шәрт қоюлмайду” дәп әскәртилгән. Әмма сиясий идийиви шәрти 1-орунға қоюлған болуп, 1-компартийини һимайә қилидиған, партийиниң лушйән, фаңҗен, сиясәтлирини һимайә қилидиған, вәтәнниң бирлики, милләтләр иттипақлиқи вә иҗтимаий муқимлиқни аңлиқ қоғдайдиған, байриқи рошән һалда миллий бөлгүнчилик вә қанунсиз диний һәрикәтләргә қарши туридиған, динға етиқад қилмайдиған, диний һәрикәтләргә қатнашмайдиған, динниң мәктәпләргә сиңип киришини аңлиқ һалда дадил тосидиған болуши керәк икән.

Уқтурушта буниңдин башқа, ихтисаслиқларниң асасий қатламда йилтиз тартишиға илһам бериш, җапалиқ, чәт-яқа районлардики ихтисаслиқларниң йөткилип кетишини азайтиш үчүн оқуш тарихи шәртлирини мувапиқ кәң қоюп берип, уларниң оқутқучиларни ашкара тәклип қилиш арқилиқ рәсмий оқутқучилар штатиға киришигә илһам беришни асас қилидиғанлиқи көрситилгән болуп, штатлиқ асасий мааши вә дөләт вә йәрликтин берилидиған қошумчә етибар пуллирини қошқанда, омумий мааши төвини 7 миң, юқириси9 миң хәлқ пулиға тоғра келидикән. Шундақла қобул қилған мәктәпләр оқутқучиларни һәқсиз ятақ билән тәминләйдиғанлиқи мәлум.

Бир ай ичидә 3 миң хитай қобул қилинған

Биз йәкән наһийисиниң тарқатқан бу уқтурушиға асасән, наһийидики йәсли вә башланғуч, оттур мәктәпләргә оқутқучиларниң тәклип қилиниш әһваллирини игиләш үчүн, уқтуруштики оқутқучи қобул қилишқа мәсул хадим яң билән алақиләштуқ, күтүлмигән йәрдин у, адәм сани тошуп болғанлиқи үчүн, бир ай аввал тарқитилған бу уқтурушниң әмәлдин қалғанлиқини билдүрди.

-Тордин көргән идим, йәкән наһийисигә 3 миң оқутқучини җәмийәттин алидикәнсиләр, шуни сорай дегәнидим.
-Әмди алмаймиз, оқутқучи қобул қилиш ахирлашти.
-Нәдин алдиңлар, ичкири өлкиләрдинму, шинҗаңдинму?
-Һәммисини ичкири өлкидин алдуқ.
-Йәкәндә 90% тин артуқ уйғурлар турса, немә үчүн хитай оқутқучилар елинди?
-Қош тиллиқ маарипни илгири сүрүш үчүн болмамду?
-Һәммиси хитай тили дәрси өтидиғанларму?
-Шундақ. Хитайчә дәрс бериду, гепиңизни қилиң немә демәкчисиз?
-Мән әркин асия радиоси мухбири, соримақчи болғиним, хитайчә дәрс беридиған уйғур қош тиллиқ оқутқучиларму көпқу, немә үчүн пүтүнләй хитай оқутқучилар қобул қилинди? бу хитай муәллимләрму қош тиллиқму?
-Хитай муәллимләр әлвәттә уларға қариғанда хитайчини яхши өтәләйду‏-дә. Мән хитайдин оқутқучи елиш хизмитигә мәсул, техи йәкәнгә қайтмидим, башқини билмәймән, һазир ишим бар, сөзләшмәйли болди.

Тәклип қилиш сани көп, қаплаш даириси кәң

Аптоном районниң оттура, башланғуч мәктәп оқутқучилирини ашкара тәклип қилишни бир туташ тәшкилләшкә мунасивәтлик сиясәт вә арқа көрүнүши һәққидики материялларға қариғанда, хитай һөкүмити-2006 йили, алий мәктәпни күткүзгән оқуғучиларни асасий қатламда ишқа орунлишишқа йетәкләш үчүн “йеза мәҗбурийәт маарипи басқучидики мәктәп оқутқучилириниң алаһидә иш орни пилани” ни йолға қоюп, ғәрбий райондики 13 өлкә, аптоном район, шәһәрдики йеза мәктәплиридә оқутқучилар алаһидә иш орни тәсис қилип, йеза оқутқучилар қошунини толуқлашни башлиған, 2010-йилидин башлап, аптоном район һөкүмәт башқурушидики барлиқ оттура, башланғуч мәктәплиригә йеңидин киридиған оқутқучиларниң һәммисини бир туташ башқуруш даирисигә киргүзүп, бир туташ тәшкилләп җәмийәттин ашкара тәклип қилған.

Аптоном районлуқ маарип назарити 2016-йили, елан қилған мәлуматлирида “нөвәттә, аптоном районимизниң йезилирида 157 миң оқутқучи бар. Мөлчәрлинишичә, 2020-йилиға барғанда, аптоном районимизниң йезилардики оқутқучилар сани 220 миңға йәткүзүлиду” дәп көрсәткән иди.

Мәркәзниң шинҗаң хизмити сөһбәт йиғиниң роһини чоңқур изчиллаштуруш үчүн, 2010-йили, хитай маарип министирлиқи, малийә министирлиқи уйғур аптоном райониниң 2011-йилдин 2015-йилиғичә болған “қош тил”алаһидә иш орни пиланини йолға қоюш сияситини бекиткән, “қош тил” оқутқучилири алаһидә иш орни пилани дөләтниң аптоном райондики “қош тил” оқутушини қоллаштики бир түрлүк алаһидә сиясити болуп кәлмәктә. Хитайниң шинхуа агентлиқи хәвиридин мәлум болушичә, даириләр өткән 5 йил ичидә, “йезиларда 9 йиллиқ мәҗбурий маарипни омумлаштуруш” намида, тәңритағниң җәнуб-шималидики йезилардики йәсли, башланғуч вә оттура мәктәпләргә 60 миң нәпәр “қош тиллиқ оқутқучи” қобул қилған.

Җәмийәттин қош тил оқутқучилирини қобул қилиш чақириқиниң түрткисидә, 2010-йилиға қәдәр уйғур елиниң җәнубидики үч вилайәт, бир областтики мәктәпләргә бәш йил җәрянида йөткәлгән қош тил оқутқучилириниң сани 22 миң 323 нәпәргә йәткән болуп, буларниң арисида хитай оқутқучиларниң нисбити ейтилмиған иди.

Мунасивәтлик хәвәрләргә қариғанда йәнә, 2010-йилидин 2015-йилғичә, аптоном районида оттура-башланғуч мәктәп вә балилар бағчиси оқутқучилиридин 72 миң 600 и тәклип қилинған.

Уйғур аптоном райони 7-айда хитай өлкилиридин уйғур районидики һөкүмәт органлириға, җ х саһәси вә маарип тармақлириға 30 миң хизмәтчи қобул қилиш елани чиқарған. Хитайниң “шинҗаң тори” да елан қилинған учурда, оқутқучилиққа қобул қилинидиғанлардин һечқандақ имтиһан елинмайдиғанлиқини, 10 миң сом айлиқ мааш вә уй билән тәминләйдиғанлиқини билдүргән.

Хәвәр вә инкаслардин, буниң үчүн аптоном районла әмәс, вилайәт вә шәһәр, наһийәләрниңму оттура-башланғуч мәктәп вә йәсли оқутқучилирини бир туташ ашкара тәклип қилиш механизмини орнитип җиддий әмәлийләштүруватқанлиқи мәлум.

Сиясәт вә пиланниң арқисида

Йеқинда, өзиниң 70 йилдин артуқ мусаписидә, 30 миңдин артуқ оқутқучи-устазларни тәрбийиләп йетиштүрүп, тәңритағниң җәнубида уйғур миллий маарип асасиниң мустәһкәмлинишидә өчмәс төһпиләр қошқан йәкән дарилмуәллими (йәкән педагогика оттура техникоми), хитай даирилири тәрипидин бу йил пүтүнләй тақиветилгәнлики дәлилләнгән иди. Бу мәрипәт бөшүкиниң йоқ қилиниши, хитайниң аталмиш “қош тиллиқ маарип” дәватқан хитайчилаштуруш сияситиниң тәсиридә уйғур миллий маарипиниң йоқитиливатқанлиқиниң символи болуп қалған.

Хитай һөкүмитиниң уйғур диярида мәҗбурий йүргүзүватқан “қош тиллиқ маарип” сиясити, әмәлийәттә бара-бара пүтүнләй хитай тилидила елип бериливатқан болуп, бу хил маарипни хитайчилаштуруш, уйғур әвладлирини ана тил вә миллий мәдәнийәттин ятлаштуруш, уйғурларға хитай мәдәнийитини мәҗбурий теңиш билән тәң, уйғур зиялийлири вә оқутқучиларни зор зәрбигә учратмақта икән. Әмма, хитайчә дәрс өтүш шәртигә тошмайду дегән баһанә билән қанчилик сандики миллий оқутқучиларниң бошутулғанлиқи һәққидики санлиқ мәлуматлар қәтий мәхпий тутулмақта.

Илгири уйғур дияриниң җәнубида маарип сепидә хизмәт қилип, йеқинда чәтәлгә чиққан бир оқутқучи өзиниң бир қанчә йил йәкәндә хизмәт қилиш җәрянида, хитайниң 2000-йили башлиған “қош тиллиқ маарип” намидики уйғурларни ассимилятсийә қилиш мәқситидә елип бериватқан аталмиш қош тиллиқ маарип сияситини, 2009-йилдин кейин һәр хил васитиләрни қоллинип тезликтә кеңәйткәнликини, миллий мәктәпләрни хитай мәктәпләргә қошуветиш, миллий оқутқучиларни “хитай тили сәвийә имтиһанидин өтәлмиди” дегәндәк баһаниләрдә қисқартиш, йезиларда қош тиллиқ һәқсиз йәслиләр ни көпәйтиш йоллири арқилиқ йәкән диярини маарип, мәдәнийәт вә нопус җәһәттинму хитайлаштуруш пиланини ишқа ашуруватқанлиқиға шаһит болғанлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.