Amérika dölet mejliside “Yer shari magnétiskiy qanuni” ning mudditini uzartish üchün heriket bashlan'ghan

Muxbirimiz nur'iman
2021.10.28
Amérika dölet mejliside “Yer shari magnétiskiy qanuni” ning mudditini uzartish üchün heriket bashlan'ghan Amérika dölet mejlisi ezasi éymis mekgowrén(jim mchgowern) ependi yighinda söz qilmaqta. 2019-Yili 17-dékabir, washin'gton.
AFP

27-Öktebir küni “Xelq'ara dini erkinlik küni” dur. Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti bu munasiwet bilen “Nishanliq jaza tedbirlirining xelq'ara diniy erkinlikke körsitidighan tesirliri” heqqide tor guwahliq anglash yighini ötküzgen. Yighin chüshendürülishide mezkur yighinda amérika hökümitining nishanliq jaza tedbirliri arqiliq xelq'ara diniy-itiqad erkinlikni qandaq ilgiri sürüshni muzakire qilidighanliqi körsitilgen.

Mezkur yighin'gha dölet mejlisi ezaliridin jéymis mekgowrén, sinator ben kardin qatarliq muhim dölet erbabliri we amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissarliri qatnashqan. “Dölet mejlisi tetqiqat merkizi”, “Kishilik hoquq birinchi” teshkilati we “Erkinlik sariyi” ning wekilliri “Yer shari magnétiskiy qanuni” yolgha qoyulghandin buyan dunyaning herqaysi jaylirida bu qanunning diniy-étiqad erkinlikini qoghdash üchün körsetken tesirliri heqqide guwahliq bergen.

Jéymis mekgowrén yighinning échilishida söz qilip mundaq dégen: “2020-Yili ‛yer shari magnétiskiy qanuni‚ gha asasen jaza tedbiri qollinilghanlar ichide shinjangdiki Uyghurlargha yürgüzülgen éghir kishilik hoquq depsendichilikining jawabkari bolghan alte xitay emeldari bar. Bu kishilik hoquq we diniy-étiqad depsendichilikining bir örniki. Biz mushundaq depsendichiliklerning mes'ullirini jawabkarliqqa tartish üchün 2016-yildin bashlap yolgha qoyghan ‛yer shari magnétiskiy qanuni‚ ning mudditi 2022-yilining axiri toshidu. Biz dölet mejliside bu qanun'gha yene yingi maddilarni qoshush we qaytidin yolgha qoyush heqqide heriket bashliduq. Bu qanunni kishilik hoquq we diniy-étiqad erkinlikini qoghdash kérek bolghan her qandaq waqitta ishlitelishimiz üchün uning axirlishish mudditi bolmasliq, yeni ‛menggülük‚ bolushini otturigha qoyduq. ‛yer shari magnétiskiy qanuni‚ hemmige tonushluq bolghan küchlük tashqiy siyaset qoraligha aylandi. Eger diniy-étiqad erkinlikini qoghdimaqchi bolsaq, mezkur qanun qorallar ichidiki eng ünümlük qoraldur. Birinchidin, bu qanun kishilik hoquq depsendichilikining sewebini aydinglashturidu. Ikkinchidin, depsendichilik yürgüzgen jinayetchilerni tégishlik jazagha tartidu.”

22-Mart küni amérika, kanada, en'gliye we yawropa ittipaqi birlikte Uyghurlargha qaritilghan kishilik hoquq depsendichilikige chétishliq bolghan shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni partkomining sékrétari wang jünjéng, Uyghur aptonom rayonluq jama'et xewpsizliki nazaritining naziri chén minggu we Uyghur aptonom rayonluq siyasiy-qanun komitétining sabiq sékrétari ju xeylun qatarliq 6 neper xitay emeldarlirigha “Yer shari magnétiskiy qanuni” boyiche jaza tedbiri ilan qilghan idi.

Mezkur yighin'gha qatnashqan sénatorlar “Yer shari magnétiskiy qanuni” ning kishilik hoquq we dini-étiqad erkinlikini qoghdashtiki ehmiyiti heqqide toxtaldi. Ular sözliride bu qanunning kéler yili yene yéngilinishining muhimliqini tekitleshti.

Sénator rojir wikir dunyaning her qaysi jayliridiki diniy-étiqad erkinliki we kishilik hoquq depsendichiliklirining jawabkarlirining jazagha tartilishi kéreklikini alahide eskertip ötti. U mundaq dédi: “Xitaydiki Uyghur musulmanlargha qaritilghan ‛irqiy qirghinchiliqi‚ da mes'uliyiti bar bolghan emeldarlargha jaza tedbiri yürgüzülüshi kérek. Biz bu mesilide ‛yer shari magnétiskiy qanuni‚ ning küchini körüp yettuq.”

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining re'isi nadine ma'inza xanim mundaq dédi: “Shinjangda kompartiye sékrétari chén chu'en'go déstopye sheklidiki yuqiri derijilik nazaret sistémisini qurup, Uyghurlarni asas qilghan milyonlighan musulmanlarni lagérlargha solidi. Bu yil yanwarda amérika tashqiy ishlar ministirliqi xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan éghir zulumlirini ‛irqiy qirghinchiliq‚ we ‛insaniyetke qarshi jinayet‚ dep jakarlidi. Chén chu'en'go Uyghurlargha qarita ‛irqiy qirghinchiliq‚ we ‛insaniyetke qarshi jinayet‚ yürgüzüshni dawamlashturuwatidu. Uning shinjangdiki barliq jinayetlerde mes'uliyiti bar. Chén chu'en'gogha 2016-yili ‛yer shari magnétiskiy qanuni‚ we siler bayatin anglighan 13818-nomurluq qanun maddisi boyiche jaza tedbiri qollinilghan.”

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining mu'awin re'isi nuri türkel ependi amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining kishilik hoquq depsendichiliki yürgüzüwatqan we diniy-étiqad erkinlikige dexli-teruz qiliwatqan shexs we organlargha amérika hökümitining ittipaqdashliri bilen birlikte dawamliq jaza tedbiri yürgüzüshini tewsiye qilidighanliqini bildürdi.

U yene yighin qatnashquchilirigha mundaq dep su'al qoydi: “Amérika hökümiti, yeni tiramp hökümiti we baydén hökümiti xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan ‛irqiy qirghinchiliqi‚ gha chétishliq bolghan organ we shexsslerge 94 türlük jaza tedbiri élan qildi. Buninggha asasen méning mundaq ikki su'alim bar: birinchisi, bu jaza tedbirini Uyghurlargha yürgüzüliwatqan zulumlarning pilanlighuchilirigha yürgüzüsh bilen bir waqitta, bu jaza tedbirining da'irisini kéngeytip bu pilanni ijra qilghanlarghimu yürgüzüshke bolamdu? yene bir su'alim, beziler bu jaza tedbirliri normal puqralarghimu tesir körsitidu, dep qarashmaqta. Lékin bu qarash xitaygha uyghun kelmeydu. Bu jaza tedbirlirining tesiri we ünümi qanchilik bolidu, tesirini qandaq qilghanda yuqiri kötürgili bolidu?”

Bu su'algha yighin'gha guwahliq bérishke qatnashqan “Erkinlik sariyi” teshkilatining wekili enniy boyajin mundaq jawap berdi: “Biz elwette bu jaza tedbirliri her xil qatlamdiki munasiwetlik bashqa emeldarlarghiche kéngeytilishi kérek, dep qaraymiz. Chünki pilan tüzgüchilerdin pilanni ijra qilghuchilarning roli nahayiti chong. Anglishimizche, falun'gong murtlirini basturghan xitay emeldarlirigha qarita amérika jaza tedbiri élan qilghandin kéyin, bezi yerlik emeldarlar pilanni ijra qilishtin waz kechken we tutup turuluwatqan falun'gong tutqunlirini qoyuwetken, shunga siz otturigha qoyghan nuqtigha asasen bu jaza tedbiri heqiqeten ünümlük.”

B d t ning bérmadiki kishilik hoquq heqqide alahide doklat bergüchi tom anjirüw nuri türkel epndining ikkinchi so'aligha jawab bérip mundaq dédi: “Jaza tedbirliri normal insanlargha tesir qilmaydu we ulargha ziyan yetküzmeydu. Shunglashqa nishanliq jaza tedbiri qollinilidu.”

Bashqa yighin qatnashquchilirimu xitayning Uyghurlargha qaritilghan diniy-étiqad erkinlikige qilin'ghan hujum we kishilik hoquq depsendichiliklirining jawabkarliri bolghan xitay emeldarlirigha yürgüzülgen jaza tedbirlirini dawamlashturush we kéngeytishini qollaydighanliqini bildürüshken. Yighinda yene “Yer bshari magnétiskiy qanuni” ning kéler yili qayta yéngilinishining zörürlüki tekitlen'gen.

“Yer shari magnétiskiy qanuni” eslide 2012-yili 12-ayda eyni waqittiki amérika prézidénti barak obama teripidin rusiyediki baj adwokatining ölümige mes'ul rus emeldarlirini jazalashni meqset qilip imzalan'ghan iken. 2016-Yildin bashlap dunya miqyasida qollinilishqa bashlighan bu qanunning da'irisi kishilik hoquq depsendichiliklirige chétishliq bolghan organ we emeldarlarni jazalash, ularning mal-mülüklirini tonglitish we ularning amérikagha kirishini cheklesh qatarliq maddilarghiche kéngeytilgen.

Mezkur qanun eng axirqi qétim 2019-yili eyni waqittiki amérika prézidénti trampning imzasi bilen yéngilan'ghan iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.