Xongkongdiki zor qarshiliq weqeliri némishqa makawgha tesir körsitelmeydu?

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-11-04
Share
xongkong-namayish-2019-01.jpg Xongkongda 2 milyondek adem namayish qilip, "Qachqunlarni ötküzüp bérish qanun" ning bikar qilinishini telep qildi. 2019-Yili 16-iyun. Xongkong.
Social Media

Analizchilar xongkongdiki qarshiliq weqelirining qoshnisi makaw, yeni a'umin'gha tesir körsitelmeslikidiki bezi sewebler heqqide toxtaldi.

Xitay hakimiyiti Uyghur diyarida milyonlap Uyghurni jaza lagérlirigha qamap zulum sélish bilen birge, ularning dunya bilen bolghan alaqisini üzüp tashlapla qalmastin, xongkongdiki namayishlarning xitayning ichkiri ölkilirige tesir körsitishidin ensirep, axbaratni yüksek derijide qamal qilmaqta.

Xongkongdiki xitay réjimigha qarshi heriketler 5 ay dawam qilghan we bügün'ge kelgende barghanséri shiddetlik tüs éliwatqan bolsimu, bu qarshiliqlarning 1 sa'etlik yiraqliqtiki qoshnisi makawgha héchqandaq tesir körsitelmesliki analizchilarning diqqitini tartqan. 
3-Noyabir gérmaniye awazi radiyosi en'gliyediki york uniwérsitétining proféssori lin wong we makawdiki makaw uniwérsitétining dotsénti chén jyenshinlarni ziyaret qilip élan qilghan "Xongkongning qoshnisi bolghan makaw xitayning wiwiskisimu?" namliq maqalisida xongkongdiki namayishlarning qoshnisi makawgha tesir körsitelmeslikidiki seweblerni bayan qilghan. 

Maqalida körsitilishiche, xongkong we makaw oxshashla "Bir dölette ikki xil tüzüm" siyasiti yolgha qoyuliwatqan yuqiri aptonomiyelik heq-hoquqlargha ige rayonlar hésablansimu, ular bir birige sélishturghili bolmaydighan özgiche alahidiliklerge ige iken.

Biri, xongkong en´gliyening mustemlikisi astida 150 yil turghandin kéyin, 1997-yili 7-ayning 1-küni xitaygha ötküzüp bérilgen. Bu uzun jeryanda xongkongluqlar gherb qimmet qarishini we qanun éngini zor derijide özleshtürgen. Makaw bolsa 1557-yilidin tartip portigaliyening mustemlikiside turup, 1999-yili xitaygha qayturup bérilgen. Emma a'uminliqlar ( makawliqlar) izchil halda xitayning tesiridin qutulalmighan.

Ikkinchisi, xongkongning hazirqi nopusi 7 milyon 400 ming kishi bolup, mutleq köp qismi xongkongda tughulup ösken kishiler iken. Biraq, makawning nopusi bolsa 623 ming kishi bolup, makawliqlarning yérimi xitayda tughulghanlar iken.

Üchinchisi, xongkongluqlar özlirini "Junggoluq emes, xongkongluq" dep qaraydiken we herqachan özlirini xitaylardin bir derije üstün tebiqe hésablaydiken. Makawliqlar bolsa özlirini junggoluq dep qaraydiken.

Tötinchisi, xongkong asiya qit´esining pul mu'amile merkizi bolup, gherb iqtisadigha zich baghlan'ghan. Eksiche makawning iqtisadi küchi xongkonggha qarighanda zor derijide cheklik bolup, xitay iqtisadigha béqinidiken. Makawgha kelgen sayahetchilerning 70 pirsentini xitaydin kelgenler teshkil qilidiken. Makawning iqtisadiy menbesi asasen oyun türlirige tayan'ghan iken.

Beshinchidin, xongkongluqlar 150 yilliq mustemlike tarixida en´gliyening we gherb teshwiqatining tesiride oxshimighan dinlargha, idé'ologiyelerge étiqad qilishqa bashlighan bolup, pikir we metbu'at erkinliki ularning hayatining kem bolsa bolmaydighan bir parchisigha aylinip bolghan. Lékin makaw 1999-yili resmiy halda xitaygha qayturup bérilishtin 33 yil ilgirila xitayning qoligha ötüp bolghan bolup, makawliqlar bu 33 yil jeryanida xitay kommunistik partiyisining ménge yuyush siyasitining tesirige yoluqup, gherb qimmet qarishidin ayrilip bolghan.

Altinchidin, xongkongda musteqil edliye sistémisi, nisbeten adil saylam we qanunlar mewjud bolsimu, makawda del eksiche iken. Makawning hökümet ishlirigha xitay biwaste qol tiqalaydiken we makawdiki xitaydin kelgen chong baylar yerlik hökümetning siyasitige tesir körsiteleydiken.

Analizchilarning qarishiche, mana bu perqler seweblik xongkongdiki namayishlar qoshnisi makawgha tesir körsitelmigen. Bu yil 8-ayda birqisim makawliqlar xongkong namayishini qollimaqchi bolup kochigha chiqqanda "Qanun'gha xilap heriket" dep qarilip 7 kishi qolgha élin'ghan.

Uyghur ziyaliysi perhat muhemmidi ependi bu heqte toxtalghanda, xitay hakimiyitining derijidin tashqiri axbarat qamallirigha qarimay xongkongdiki namayishning ichkiri xitay, hetta sherqiy türkistan hem tibetke tesir körsitish éhtimalining yuqiriliqini tekitlidi. Norwégiyediki Uyghur ziyaliysi xelchem xanim bolsa "Xongkongdiki qarshiliqlar xitayning parchilinishining muqeddimisi" dégen qarashni yaqlaydighanliqini ipade qildi.

Melum bolghinidek, 2-noyabir xongkongda élip bérilghan namayishta poyiz qatnash béketlirige, yol qurulush eslihelirige ot qoyush, buzup-chéqish heriketliri köplep yüz bergen. Namayishchilar bu qétimqi heriketning tigh uchini xitay kommunistik hakimiyitige qaritip, xitayning xongkongdiki bankisini we xitayning zuwani bolghan "Shinxu'a agéntliqi" ning xongkongdiki ish béjirish ornini hemde xitay meblighi bilen échilghan xongkongdiki soda dukanlirini urup-chéqip weyran qiliwetken. Saqchilar bilen bolghan toqunushta 200 din artuq namayishchi qolgha élin'ghan. "Shinxu'a agéntliqi" 2-noyabir bayanat élan qilip, namayishchilarning "Bu yawayilarche buzup-chéqish heriketlirini qattiq eyibleydighanliqini" bildürgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.