Д у қ һәйити малайсияда уйғурларни қоллашни қолға кәлтүрүшкә тиришти

Әнқәрәдин ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди
2024.04.29
Doktor-Azmi.jpg Д у қ иҗраийә комитетиниң рәиси, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши директори өмәр қанат әпәнди башчилиқидики вәкилләр өмики малайсия ислами тәшкилатлар бирлики рәиси доктор азми билән . 2024-Йили 25-апрел.
RFA/Erkin Tarim

Дуня уйғур қурултийи иҗраийә комитетиниң рәиси, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши директори өмәр қанат әпәнди башчилиқидики 4 кишидин тәркиб тапқан өмәкниң малайсияға елип барған бир һәптилик зиярәт паалийәтлири 25-апрелда башланғаниди. Өмәр қанат әпәндиниң билдүрүшичә бу қетимқи зиярәт җәрянида, улар малайсия һөкүмитиниң бәзи хадимлири, малайсиядики әң чоң аммиви тәшкилатларниң рәһбәрлири билән учришип уларниң уйғурларни қоллишини қолға кәлтүрүшкә тиришқан.

Мәзкур өмәк, малайсиядики мустәқил адвокатлар бирлики рәиси җамаләддин әпәнди мафим, 80 дин көп аммиви тәшкилаттин тәркиб тапқан исламий тәшкилатлар бирлики рәиси азми вә “уйғурларни қоллайдиған малайсиялиқлар” тәшкилатиниң рәиси зуһри юһйи әпәнди қатарлиқлар билән муһим учришишларни елип барған. Бу учришишларда д у қ билән бурун түзгән бәзи келишимләр, иш пиланлири вә бәзи шерикликләрниң әмәлийлишиш әһвали тоғрисида музакирә елип берилған.

Д у қ иҗраийә комитетиниң рәиси, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши директори өмәр қанат әпәнди башчилиқидики вәкилләр өмики малайсия адвокатлар бирлики рәиси җамаләддин билән. 2024-Йили 25-апрел.
Д у қ иҗраийә комитетиниң рәиси, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши директори өмәр қанат әпәнди башчилиқидики вәкилләр өмики малайсия адвокатлар бирлики рәиси җамаләддин билән. 2024-Йили 25-апрел.
RFA/Erkin Tarim

29-Апрел күни малайсияниң куалалумпур шәһиридә туруп зияритимизни қобул қилған өмәр қанат әпәнди бу йил 4-айниң 25-күнидин 5-айниң 1-күнигичә малайсиядики аммиви тәшкилатлар билән 2022-йили үзгән келишимләрниң әмәлийлишиш әһвали тоғрисида музакирә елип бериш, бу келишимләрниң роһиға асасән һәмкарлиқни күчәйтиш үчүн бу зиярәтни елип бериватқанлиқини оттуриға қойди. Лекин өзлириниң хитайниң зор тосқунлуқиға учраватқан болсиму, хитайниң мувәппәқийәт қазиналмиғанлиқини илгири сүрди. У, мундақ деди: “хитай һөкүмити бу йәрдә бу қетимқи сәпиримизни тосуш, зияритимизгә бузғунчилиқ қилиш үчүн нурғун һәрикәтләрни қиливатиду. Мәсилән бизниң малайсияға келишимиздин бир қанчә күн бурунла ‛малайсия почтиси‚ гезитидә ‛дуня уйғур қурултийи‚ исраилийәпәрәс уларни қарши алмаймиз‛дегән темида мақалә елан қилдуруп, малайсия хәлқиниң дуня уйғур қурултийиға болған көз қаришини өзгәртишкә тиришти, лекин бу мақалиниң чиқишиғиму қаримай бу йәрдики исламий тәшкилатлар бизни наһайити яхши қарши алди.”

Өмәр қанат әпәнди, учришишларда оттуриға қоюлған тәләпләргә уларниң иҗабий җаваб бәргәнликини билдүрди. У, мундақ деди: “бу йәрдә биз һөкүмәт хадимлири биләнму көрүшимиз. Түнүгүн бир һөкүмәт хадими билән көрүштуқ. Уларға өзимизниң мәйданини вә малайсия һөкүмитигә болған тәләплиримизни оттуриға қойдуқ. Бу тәләплиримизгә иҗабий җаваб қайтурди. Тәләплиримиздә улар қилалайдиған ишларни дегән идуқ. Бу йәрдә буларни ашкарилиялмаймән.”

Д у қ иҗраийә комитетиниң рәиси, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши директори өмәр қанат әпәнди башчилиқидики вәкилләр өмики хоңкоңлуқ паалийәтчиләр билән. 2024-Йили 25-апрел.
Д у қ иҗраийә комитетиниң рәиси, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши директори өмәр қанат әпәнди башчилиқидики вәкилләр өмики хоңкоңлуқ паалийәтчиләр билән. 2024-Йили 25-апрел.
RFA/Erkin Tarim

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси, қурултай аяллар комитетиниң мудири вә қурултай хәлқара алақә бөлүминиң директори зумрәтай әркин малайсияға елип бериватқан зиярәтниң әһмийитиниң зор икәнликини илгири сүрди. У, мундақ деди: “бу қетимлиқ малайсияға елип бериватқан зияритимизниң әһмийити наһайити зор. Чүнки бу, 2024-йили киргәндин кейин дуня уйғур қурултийи билән уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң малайсияға елип бериватқан тунҗи қетимлиқ зияритидур. Малайсия дөлитиниң хитай билән болған мунасивити интайин йеқин икән. Һәм хитай билән болған арилиқиму йеқин. Малайсияда хитай дөлити вә хитайларниң тәсири наһайити күчлүк. Мушундақ хитайниң қоли узун бир дөләттә шәрқий түркистан дәвасини аңлиталишимиз әһмийәтлик бир иш дәп ойлаймән.”

Мәлум болғинидәк америка һөкүмити, канада, голландийә, әнглийә қатарлиқ 10 дөләтниң парламенти “уйғур қирғинчилиқи” ни етирап қилған болсиму, лекин бирму ислам дөлити буни техичә қобул қилмиған. Әксичә улар хитайниң уйғурларға елип бериватқан сияситини қоллайдиғанлиқини ипадиләшкәниди. Зумрәтай әркин хәлқара сорунларда малайсияниң уйғурларни қоллишини қолға кәлтүрүш үчүн бу зиярәт җәрянида нуқтилиқ һалда буни тәкитләватқанлиқини баян қилип мундақ деди: “бу қетимқи зияритимиздә көп санда һөкүмәт хадимлири, парламент әзалири, кишилик һоқуқ тәшкилатлири мәсуллири вә муһим тәсири бар кишиләр билән көрүшүватимиз. Биз барлиқ көрүшүшлиримиздә уйғурлар билән диндаш болған малайсияниң уйғурлар үчүн малайсияда вә хәлқара сорунларда немә қилип берәләйду? дегән соални сораватимиз. Шундақла бәзи тәләпләрни оттуриға қойдуқ. Буларниң ичидә биринчиси малайсия бирләшкән дөләтләр тәшкилатида уйғурларни қандақ қоллиялайду? 2022-йили 10-айниң 6-күни бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңиши йиғинида авазға қоюлған уйғурлар тоғрисидики қарар лайиһәсигә малайсия қол қоймай битәрәп турувалғаниди. Буму әслидә биз үчүн бир илгириләш иди. Чүнки буниңда һиндонезийә хитайни қоллиғаниди. Шуңа биз бу қетимқи зияритимиздә нуқтилиқ һалда малайсия һөкүмитиниң хәлқарада бизни қоллишини тәләп қиливатимиз.”

Д у қ хитай ишлири комитети мудири адил абдукерим әпәнди бу қетимқи зиярәт җәрянида малайсияниң әң чоң ахбарат васитисиниң зияритини қобул қилғанлиқини, икки саәт давамлашқан зиярәттә уйғурларниң һазирқи еғир вәзийити тоғрисида тәпсилий мәлумат бәргәнликини билдүрди.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши мудири өмәр қанат әпәнди, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши мутәхәссиси луйиса гревән (Louisa Greve) ханим, дуня уйғур қурултийи хадимлиридин зумрәтай әркин ханим вә адил абдукеримдин әпәндиләрдин тәркиб тапқан һәйәтниң малайшияға елип бериватқан зиярити 5-айниң 1-күни ахирлишидикән. Дуня уйғур қурултийи һәйити бурунму, 2019-йилидин башлап көп қетим малайсия билән һиндонезийәни зиярәт қилип, бир қатар паалийәт вә учришишларни елип барғаниди. Уларниң мәзкур мусулман әллирини зиярәт қилиши бу дөләтләрдә уйғурларни қоллашни қолға кәлтүрүшни мәқсәт қилғаникән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.