Malaysiyaning nopuzluq aqillar ambiri islam hemkarliq teshkilatini Uyghur mesilisige alahide wekil teyinleshke chaqirdi

Washin'gtondin muxbirimiz erkin teyyarlidi
2023.08.02
Mustafa aqyol: “Islam döletliride Uyghurlarning ‛yétim‚ qaldurulushi échinarliq bir ehwal” Islam teshkilatning xitayning ereb-islam elliri we bashqa musulmanlar jama'itige yumshaq küch ishlitishte eng chong rol oynawatqan orun ikenliki toghrisida ishlen'gen karton. 2020-Yili öktebir.
Yettesu

Malaysiyadiki nopuzluq aqillar ambarliridin biri bolghan “Beyt öl amana” (Bait Al Aamanah) namliq tetqiqat orni, islam hemkarliq teshkilatining Uyghur mesilisige tutqan siyasitige a'it tetqiqat doklat élan qilip, dunyadiki 57 musulman dölitining mezkur hemkarliq gewdisini Uyghurlar mesiliside özining nizamname we prinsiplirigha emel qilishqa chaqirghan. Doklatta tekitlinishiche, Uyghurlarning dini étiqadi, siyasiy sa'aditi we insan heqlirige dexli-teruz qiliwatqan qosh ölchemlerge qarshi turushta, islam hemkarliq teshkilatining nizamname we prinsiplirigha emel qilish waqti kelgen. Bu teshkilatning nizamnamisidiki “Musulmanlarning heq-hoquqi, izzet-hörmiti, medeniyet we diniy kimlikige kapaletlik qilish prinsipi Uyghurgha duch kelgen yaman weziyette özini namayan qilishi kérek” iken.

Bu doklat bir musulman dölitidiki hökümet bilen zich baghlinishliq bolghan bir aqillar ambirining tunji qétim bundaq bir siyasiy analiz doklati élan qilip, ‍islam hemkarliq teshkilatining Uyghur mesilisidiki pozitsiyesini tenqid qilishidur. “Shinjangda Uyghurlargha bolghan mu'amile: islam hemkarliq teshkilatining nizami we musulman dunyasining inkasi” mawzuluq 20 betlik doklatta, “Musulman dunyasining nöwettiki inkasi choqum Uyghurlargha bolghan düshmenlikning sijil toxtitilishi üchün dawamliq hel qilish charisi tépishni meqset qilip tüzülüshi we qayta analiz qilinishi kérek” déyilgen.

Doklatta qeyt qilinishiche, “Islam hemkarliq teshkilati Uyghur mesilisining jiddiyliki seweblik pewqul'adde bashliqlar yighini chaqirip, Uyghurlarning teqdirini muzakire qilishi, eza döletlerni ittipaqlashturup, Uyghurlargha hemkarliqni yetküzüshte teshkilat re'isi hisseyin ibrahim tahaning( H. E. Hissein Brahim Taha )Aktip rol oynishi, Uyghurlarni qoghdashta alahide bashliqlar yighini chaqirish arqiliq yüreklik hem keskin tirishchanliq körsitishi, Uyghurlargha qarita konkrét pilanlarni békitishi kérek” iken. Doklatta yene ‍islam hemkarliq teshkilatining islam wehimisi( Islamiphobia) ishlirigha mes'ul alahide wekil teyinlep, Uyghurlar we pütkül ümmetke qaritilghan xata bayanlargha qarshi turushi, muwapiq we ishenchlik bir wekilning teyinlinishi, bularning “Uyghurlar uchrawatqan qiyinchiliqni hel qilishta islam hemkarliq teshkilatini keng bir köznek bilen teminlishi” tekitlen'gen.

Malaysiya tashqi ishlar ministirliqining analizchisi nabéyla isma'il (Nabiela Ismail) xanim bu doklatni teyyarlighan mutexessislerning biri. Uning körsitishiche, nurghun chet'el hökümetlirining Uyghur rayonidiki éghir kishilik hoquq depsendichilikige a'it nurghun deliller bolsimu, lékin uninggha köz yumuwélishi tolimu ümidsizlendürgen.

Nabéyla isma'il 2-awghust bu heqtiki mexsus ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: “Bizningche shinjangdiki Uyghurlarning teqdirige munasiwetlik éghir kishilik hoquq depsendichilikige a'it yéterlik deliller bolsimu, lékin nurghun chet'el hökümetlirining buninggha köz yumuwélishi kishini tolimu ümidsizlendüridu. Hetta bu hökümetler b d t gha yollighan bayanliridimu xitay hökümitining térrorluq we ashqunluqqa qarshi turush istratégiyesige da'ir bayanlirini yollap, uning siyasiti, terbiyelesh lagérliri yaki atalmish kespiy maharet lagérlirini nahayiti addiyla yolluq qilip chiqarghan.”

Nabéyla isma'ilning éytishiche, buning sewebini xitayning iqtisadiy küchi we musulman döletliridiki tesirige baghlash mumkin iken. U: “Uyghurlar heqqide pikir bildürüshtin özini qachurup kéliwatqan bu hökümetler islam hemkarliq teshkilatining ezalirinimu öz ichige alidu. Ularning bundaq qilishini xitayning iqtisadi küchi we uning küchlük tesirige baghlap chüshendürüishke bolidu” dep körsetti.

“Beyt öl amana” 2015-yili qurulghan musteqil hem terepsiz bir tetqiqat orni bolup, bu organning qurghuchisi we diréktori doktor abdulrazaq axmed( Abdul Razak Ahmmed), malaysiya tashqi ishlar ministirining tinchliq we islam wehimisige qarshi turush ishliridiki alahide wekili. U 2019-yili xitay hökümitining teklipige bina'en Uyghur rayonida ziyarette bolghan malaysiya erbablirining biridur. “Beyt öl amana” ning doklatida körsitilishiche, “Islam hemkarliq teshkilatining bashliqlar yighini we pewqul'adde yighinida Uyghurlarning kün tertiptin orun almasliqi shinjangdiki musulman az sanliq milletlerning teqdirining islam döletlirining asasliq teshkilati teripidin nezerge élinmighanliqini körsitip bermekte” iken.

Doklatta, islam hemkarliq teshkilatining 1972-yildin béri uning nizamnamisidiki prinsiplarni körmeske sélip kéliwatqanliqi, Uyghurlarning küntertipke qoyulushi, uning nizamnamisidiki insanlarning kishilik hoquqi we ümmetni qoghdash chaqiriqlirigha jawab bérishning tunji qedimi hésablinidighanliqi'i bildürülgen. Doklatta körsitilishiche, “Bu teshkilatning Uyghurlar mesiliside hemkarlishishi hem birlishishi, uning nizamnamisini namayan qilipla qalmay, qur'andiki islam prinsiplirinimu namayan qilidiken”.

Farax anu'ar( Farah Anuar ) “Shinjangda Uyghurlargha bolghan mu'amile: islam hemkarliq teshkilatining nizami we musulman dunyasining inkasi” mawzuluq bu doklatni teyyarlighan ikki tetqiqatchining biri. U 2-awghust nabéyla isma'il bilen bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda éytishiche, islam hemkarliq teshkilatining nizamnamisi dunyaning her qaysi jayliridiki musulmanlar bilen hemkarliq élip bérishni, ularning heqlirini qoghdashni buyrusimu, lékin eza döletler Uyghur mesiliside buninggha xilapliq qilmaqtiken.

Farax anu'ar mundaq dédi: “Biz bezi eza döletlerning (xitayni) wasitilik qollighanliqini körüwatimiz. Bezi eza döletler buninggha köz yumush bilen bir waqitta uni wasitilik qollawatidu. Halbuki, islam hemkarliq teshkilatining nizamnamiside eza döletler arisidiki hemkarliqni algha sürüshke, dunyaning her qaysi jayliridiki musulman toplirining heq hoquqlirigha kapaletlik qilishni buyruydu. Eger eza döletler Uyghur krizisige qarita yéterlik tedbir qollanmisa, bu eza döletler nizamnamining prinsiplirigha emel qiliwatamdu-yoq, dégen so'alni peyda qilidu. Halbuki, tenqidchiler islam hemkarliq teshkilatini Uyghur mesilisige bolghan inkasi yitersiz, Uyghurlar uchrawatqan kishilik hoquq depsendichilikige qarshi ortaq inkasta bolmidi, dep tenqidlimekte”.

Farax anu'arning éytishiche, nöwette islam hemkarliq teshkilati derhal alahide bashliqlar yighini chaqirip, Uyghur mesilisige qarita konkrét hel qilishi charilirini muzakire qilishi kérek iken.

Farax anu'ar Farah Anuar: “Bu alahide bashliqlar yighini choqum Uyghurlarning teqdirini muzakire qilishi kérek. Buning üchün bu teshkilatning re'isi eza döletlerni Uyghurlar mesiliside hemkarlishishqa qayil qilishi kérek. Shuning bilen bir waqitta eza döletlerning xitay bilen bilen bolghan iqtisadi munasiwiti bu teshkilatning Uyghur mesilisini muzakire qilishigha kashila bolmasliqi kérek. Chünki, bizge melum islam hemkarliq teshkilati burun afghanistan, bosniye, pelestin-isra'iliye toqunushigha oxshash mesililerde alahide bashliqlar yighini chaqirghan bolsimu, lékin Uyghurlar heqqide bundaq yighin chaqirip baqmidi. Biz yene bu alahide bashliqlar yighini otraq axbarat élan qilip, Uyghurlargha qaritilghan basturushni tenqid qilishi kérek, dep dep qaraymiz” dédi.

Nöwette, musulman ellirining gherb döletliridiki islam wehimisige qarshi turush teshebbusi, ularning muhim siyasiy chaqiriqlirining biri. Halbuki, musulman döletlirining bir tereptin islam wehimisige qarshi turushni tekitlep, yene bir tereptin xitayning musulman Uyghurlarni “Térrorluq”, “Diniy radikalliq” bilen oxshash orun'gha qoyushini qollishi so'al peyda qilip keldi. Xitayning Uyghurlarni “Térrorluq”, “Diniy radikalliq” bilen bir orun'gha qoyushi xitayda islam wehimisining küchiyishini keltürüp chiqardi, dep qaralmaqta. Nabéyla isma'il, islam hemkarliq teshkilatigha eza döletlerning bu xil mentiqisige da'ir so'alimizgha jawab bérip, buning bir ziddiyetlik xah‍ish ikenlikini körsetti. Uning éytishiche, bu ularning islam hemkarliq teshkilatini Uyghurlar mesiliside alahide wekil teyinleshke chaqirishidiki seweblerning biri iken.

Nabéyla isma'il mundaq deydu: “Bu ‍öz ara ziddiyetlik bir xahish. Bu yene bizning néme üchün islam hemkarliq teshkilati islam wehimisi mesililiri boyiche alahide wekil teyinlishi kérek, dep oylishimizning sewebini chüshendüridu. Bu nuqtidin ‍alghanda islam hemkarliq teshkilati téximu Uyghur we musulman ümmiti heqqidiki xata bayanlargha qarshi muwapiq bir xizmet guruppisi teshkil qilip baqmidi. Shunimu éytish kérekki, muwapiq we ishenchlik bir wekilning teyinlinishi, Uyghur ammisini islam hemkarliq teshkilatining prinsipi astida qoghdash üchün intayin muhim”.

Biz shu munasiwet bilen islam hemkarliq teshkilatining se'udi erebistandiki bash shtabi, uning nyu-york, jenwe, shundaqla yawropa ittipaqida turushluq diplomatik wekillirige xet yézip hem téléfon qilip, ularning inkasini sorighan bolsaqmu, emma héchqandaq jawabqa érishelmiduq. Uning jiddidiki bash shtabining axbarat ishxanisi we az sanliq milletler bashqarmisi téléfonimizni almidi, shundaqla xétimizghimu jawab bermidi. Biz 2-awghust uning jenwediki diplomatik wekili ishxanisining telipige bina'en ulargha iltimasimizni qayta yollighan bolsaqmu, emma hazirgha qeder héchqandaq inkas bildürmidi. Buning aldida yeni 1-awghust küni islam hemkarliq teshkilatining nyu-yorktiki b d t da turushluq wekilining ishxanisi radiyomizgha özlirining bu doklattiki tekliplerge alaqidar su'llirimizgha jawab bermeydighanliqini éytqanidi.

“Beyt öl amana” ning doklatida, islam hemkarliq teshkilatining Uyghur mesilisige qarita gas-gacha boluwélishini alahide tekitleshning muhimliqi eskertilip, uning “Uyghurlar uchrawatqan qiyinchiliqqa qarap turushi islam hemkarliq teshkilatining nizamnamisige éghir xilapliq qilishtur. Uning nizamnamisining 1-maddisining 14-bölümi we 16-bölümliride tekitlen'ginidek eza döletlerdin bashqa ellerdiki musulman qérindashlarni qoghdash islam hemkarliq teshkilatining mes'uliyiti” déyilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.