Malaysiyada Uyghurlarni qollash ammiwi herikiti kücheymektiken

Muxbirimiz gülchéhre
2019-07-31
Élxet
Pikir
Share
Print
Malaysiya hökümetsiz teshkilatlarning uyushturghan Uyghurlarni qollash pa'aliyitidin körünüsh. 2019-Yili 23-iyul, malaysiya.
Malaysiya hökümetsiz teshkilatlarning uyushturghan Uyghurlarni qollash pa'aliyitidin körünüsh. 2019-Yili 23-iyul, malaysiya.
RFA

Xitayning Uyghur diyarida lagérlarni qurup Uyghurlarni asas qilghan milyonlarche yerlik musulman xelqlerni solap, insaniyetke qarshi jinayet élip bériwatqanliqi dunyagha ashkara bolghandin kéyin malaysiya Uyghurlargha hessidarliq bildürgen döletlerning biri hésablinidu. Malaysiya hökümitining ötken yili malaysiyada tutup turuluwatqan 11 neper Uyghurni xitaygha qayturmasliq qararini alghanliqi we bu Uyghurlarni türkiyege ötküzüp bérishi, undin bashqa yene malaysiya parlamént ezasi we bolghusi bash ministir enwer ibrahimning xitay hökümitini Uyghurlarning heq-hoquqlirigha hörmet qilishqa chaqirishi, Uyghur élidiki lagér mesilisining xitayning ichki ishi emeslikini tekitlishi buning misalidur.

Dunya Uyghur qurultiyi, amérika Uyghur birleshmisi, türkiyediki sherqiy türkistan teshkilatlar birliki qatarliq teshkilatlar malaysiyagha bir qanche qétim wekil ewetip, Uyghur mesilisini tonushturghan idi. Undin bashqa bir qisim diniy zatlar we ziyaliylar hemde musteqil Uyghur pa'aliyetchilirimu malaysiyada ötküzülgen Uyghurlar heqqidiki yighin we pa'aliyetlerge qatniship, malaysiya hökümiti we ammisining qollishini qolgha keltürüsh üchün tirishchanliq körsitip kelmekte. Malaysiya tashqi ishlar ministiri seyfuddun abdullah ilgiri Uyghur wekiller bilen körüshkende "Biz Uyghurlarning weziyitini yéqindin közitiwatimiz, yüz bériwatqan ehwallargha diqqet qiliwatimiz. Buningdin qattiq endishiliniwatimiz," dégen idi.

Ötken hepte malaysiyadiki yigirmidin artuq hökümetsiz teshkilat, diniy jem'iyetler bir qisim Uyghurlar bilen birlikte pa'aliyetlerni élip barghan. 23-Iyul küni malaysiyadiki tesiri bir qeder küchlük ammiwi teshkilatlardin "Islam uchur we mulazimet jem'iyiti" ning sahibxaniliqida "Uyghur mesilisige köngül bölüsh we emeliy heriket qilish" toghrisida yumilaq üstel yighini chaqirilghan. Mezkur yighin'gha Uyghurlargha wakaliten istanbuldiki sabahiddin za'im uniwérsitétining oqutquchisi doktor burhan séti ulughyol ependi bilen malaysiyadiki bir qisim Uyghurlar qatnashqan. Ular xitay lagérigha solan'ghan öz a'ile ezalirining ehwallirini tonushturush arqiliq Uyghur weziyitini yighin qatnashquchilirigha janliq süretlep bergen.

Doktor burhan séti ulughyol ependi özimu yéqinda uruq-tughqanliridin 20 kishining tutqunda ikenlikini éniqlap, ijtima'iy taratqular we radiyomizni öz ichige alghan bir qisim taratqularda guwahliq bergen idi.

Malaysiyadiki pa'aliyetlirini axirlashturup türkiyege qaytip kelgen burhan ependimning ilgiri sürüshige qarighanda, mezkur yighin'gha qatnashqan teshkilat wekilliri ichide ilgiri xitaygha barghan we xitaydiki bezi islam uniwérsitétlirida ziyarette bolghanlarmu bar iken. Yighinda Uyghurlarning hazirqi weziyiti we lagérlar heqqide mulahize élip bérilghan. Yighin axirida malaysiyada Uyghur mesilisige köngül bölüshte qandaq emeliy heriket qilish we her qaysi ammiwi we diniy teshkilatlar Uyghurlargha köngül bölüshte hemkarliqini kücheytish toghrisida muhim qararlar élin'ghan iken.

Yighindin kéyin malaysiyadiki asasliq ammiwi teshkilatlarda ziyaret we yighinlargha qatnashqan burhan ependi yene malaysiyaning mu'awin dölet re'isi wan ezize bilen körüshken. Ezize xanim burhan séti ependini öz öyide kütüwalghan. U yene bolghusi bash ministir enwer ibrahim bilenmu körüshken we Uyghur mesilisi heqqide söhbetleshken. Burhan ependi bu jeryanda Uyghur mesilisining malaysiyada tonulushqa bashlighan we zor ammiwi qollashqa érishiwatqan bir mesile ikenlikini köp tereptin hés qilghan. U bu ehwalning malaysiya hökümitini Uyghur mesiliside keskin bir pozitsiye tutushqa ündeydighanliqini bildürdi.

Malaysiya tashqi ishlar ministirliqining ismini ashkarilashni xalimaydighan bir xadimining bildürüshiche, Uyghurlar mesilisi malaysiyada ilgiriki hökümetke tonushluq mesile bolsimu, emma yéngidin ish yürüshtürüwatqan yash hökümetke nisbeten bu bir qeder yéngi bir mesile iken. U malaysiyadiki yuqiri qatlamdikilerning Uyghur weziyitini diqqet bilen közitiwatqanliqini we xitaygha qarita pozitsiyesini qandaq otturigha qoyush toghrisida izdiniwatqanliqini, emma xelq ammisining inkasining nahayiti ochuq we keskin boluwatqanliqini bildürdi.

U malaysiya islam ishliri ministiri mujahid yüsüp rawaning xitaydiki sekkiz künlük ziyaritidin kéyin Uyghur diyaridiki yighiwélish lagérlirini "Kespiy maharet merkizi iken" dégen sözlerni qilghanliqini, uning bu sözige qarita malaysiyadiki ijtima'iy taratqularda terep-tereptin qarshi inkaslarning yéghip ketkenlikini buning bir misali dep körsetti.

Malaysiyaning mu'awin re'isi wan ezize burhan ependige özining ötken ayda xitaygha ziyaretke barghanliqi, emma xitay terepning uning sherqiy türkistanni ziyaret qilish telipini ret qilghanliqini éytqan.

Burhan ependining bergen melumatigha qarighanda, malaysiyadiki 20 din artuq teshkilat wekillirining Uyghurlarni emiliy heriket bilen qollash heqqide alghan alghan qararnamisi malaysiya dölet re'isige, tashqi ishlar ministirliqigha we malaysiyadiki herqaysi teshkilatlargha sunulidiken. Yighinda Uyghurlarning diniy we kishilik heq hoquqlirini kapaletke ige qilishta sherqiy-jenubiy asiya döletliridiki teshkilatlar bilen hemkarlishish toghriliqmu muzakireler élip bérilghan iken. Undin bashqa taylandta qamilip turuwatqan Uyghurlarni qutuldurush mesililirimu otturigha qoyulghan iken.

Toluq bet