Хитай даирилири онсу наһийә җам базиридики уйғур қәбристанлиқини бузуп чоң типтики парник ясиған

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021.06.28
Хитай даирилири онсу наһийә җам базиридики уйғур қәбристанлиқини бузуп чоң типтики парник ясиған Уйғур дияридин тарқалған бир қисим тик-ток ведиолирида хитай даирилири тәрипидин пиланлиқ һалда охшаш шәкилдә ясиливатқан йеңи мазарлиқлар. 2021-Йили (орни ениқ әмәс)
Social Media

Уйғур қәбристанлиқлирини бузуш вә йөткәш

Хитай һөкүмитиниң уйғур диярида елип бериватқан мусулманларниң қәбристанлиқлирини мәҗбурий йөткәш, қәбриләрдики гүмбәз, ай-юлтуз вә айәтләрни вәйран қилиш қатарлиқ қилмишлири “мәдәнийәт қирғинчилиқи” ниң нуқтилиқ ипадилириниң бири сүпитидә диққәт қозғап кәлмәктә.

Хитай даирилириниң үрүмчи, ақсу қатарлиқ җайлардики мусулманлар қәбристанлиқлирини бузуп йөткәшкә “йәр теҗәш вә муһит асраш” “мусуолманларниң өлүм-йетим ишлирини қелиплаштуруш”, “йешил екеологийилик қәбрстанлиқ қуруш”, “һазирқи заман дәпнә мәдәнийитини паал қанат яйдуруш” дигәндәк охшимиған баһанә сәвәбләрни көрситип келиватқанлиқи мәлум. Шуниң билән бир вақитта йәнә бир туташ ясиливатқан йеңи қәбрстанлиқларниң болса 2 яки3 қәвәтлик қилип пишшиқ хиш вә семонт билән хитай қәбрстанлиқлириниң түсидә яшиливатқанлиқидәк әһвалларму ашкариланмақта.

Йеңи қәбристанлиқлар мусулманларниң дәпнә адәтлиригә хилап һалда ясалған

Йеқинқи айларда уйғур дияридин тарқалған бир қисим тик-ток ведиолирида хитай даирилири тәрипидин пиланлиқ һалда охшаш шәкилдә ясиливатқан йеңи мазарлиқларниң адәттикидин чоңқур колинип, пишшиқ хиш вә семонт битонларда қопуруливатқанлиқи көрситилгән. Қәбриләрниң үстигә номур қоюлғандин башқа һечқандақ ислами бәлгә, һәтта мейитниң исмиму йезилмиған. Бу районда уйғурларни асас қилған

Йәрлик мусулманларниң дәпнә адәтлиригә бузғунчилиқ қилиниватқанлиқиниң бир ипадисини көрситип бәрмәктә

Хитай дәпнә ишлири җәмийитиниң тор бетидә бу хил аталмиш “йешил екеологийәлик қәбристанлиқ вә дәпнә усули” ни “кәшпият” дәп атиған. Бу “кәшпият” ниң “қурулуши аддий, материяли аз, тәннәрхи төвән икәнлики, нурғун йәрни теҗәйдғанлиқи, өлүкләр билән тирикләр оттурисидики йәр риқабити вәзийитини һәл қилидиғанлиқи, қақас тағларни йешиллаштуридиғанлиқи вә екеологийәлик муһитни қоғдайдиғанлиқи” тәшвиқ қилинған.

Уйғур дияридин тарқалған бир қисим тик-ток ведиолирида хитай даирилири тәрипидин пиланлиқ һалда охшаш шәкилдә ясиливатқан йеңи мазарлиқлар. 2021-Йили (орни ениқ әмәс)

Уйғур аптоном районлуқ хәлқ ишлири идарисиниң торида мусулманлар дәпнә ишлирини башқуруш ихшанисниң пәқәт бирла ишхана номури йезилған болуп, телифонимизға бир хитай хадим җаваб бәрди.

Биз униңдин “уйғур аптоном райони бойичә елип бериватқан йеңи шәкилдики йешил вә екеологийәлик қәбриләр омумлаштуруламду?” дәп соридуқ. У “шундақ” дәп җаваб бәрди.

Биз униңдин “йешил вә екеологийилик” дегән уқумниң немини көрситидиғини сориғинимизда, у ениқ вә қисқила қилип: “өлүкни көйдүрүшни көрситиду” деди. “мусулманларму шу хил шәкилдә дәпнә қилинамду?” дегән соалимизға у қайта чүшәндүрүш берип: “мән хитайларниң дәпнә ишлириға мәсул. Мусулманларға башқа хадимлар мәсул, мән ениқ билмәймән,” деди. Лекин у мусулманларниң дәпнә ишлириға мәсул бөлүмниң алақисини тәминләшни рәт қилди.

Инкас: “қәбрини мәҗбурий бузуш вә көчүрүш-мейит игилиригә нисбәтән еғир роһий хорлаштур”

Дуня уйғур қурултийи диний ишлар комитетиниң мудири турғунҗан алавудун “мусулманларниң мейитни семонтлуқ, қәвәтлик йәрлик ясап дәпнә қилишқа мәҗбурлиши, ислам әқидисигә пүтүнләй хилап болупла қалмай, бәлки йәнә мейтқа болған еғир һөрмәтсизликтур. У йәнә мейитниң игилири болған аилә әзалириға қарита еғир роһий хорлаштур,” деди.

Турғунҗан алавудун йәнә “хитай һөкүмитиниң уйғур мазарлиқлирини диний вә миллий әқидилиримизгә хилап һалда өзгәртишниң мәқсити, уйғурларни диний етиқади, бу тупраққа вә әҗдадлириға болған бағлинишидин үзүп, уларни диний әқидиси вә мәдәнийәтлиридин пүтүнләй йирақлаштурушни мәқсәт қилиду,” деди.

Онсу җам йезисидики қәдимий қәбристанлиқ парникқа өзгәртилгән

-2019Йилида чәт әллик ериниң ярдимидә чәт әлгә чиқалиған, әмма аилисиниң бихәтәрлики үчүн кимликини йошурушқа мәҗбур икәнликини билдүргән бир уйғур аял йеқинда радийомизға унсиу наһийә җам базиридики кона қәбристанлиқиниң 2018-йилидин башлап 214-линийә дөләт таш йоли бойидики қақас бир җайға мәҗбурий көчүргәнлики һәққидә учур бәрди.

Мухбир: сиз йеқинда вәтәндин чиқипсиз. Сиз бар чағдиму һөкүмәт 3 қәвәтлик, хиш вә семонтлуқ қәбриләрни ясаватқанмиди?

Җамлиқ аял: мән бар вақтида бар иди, ундақ қәбриләр. Хитайлар бәк җиқ қәбрстанлиқларни йоқ қиливәтти. Җам йезисида ялғуз бизниң аилидинла дадам, чоң дадам, чоң анам, уларниң дадилири, чоң дадилири, җәмий төт-бәш әвлад15 адәмниң гөрини ечип, йеңи қәбристанлиққа йөткәшкә мәҗбур болдуқ. Җәсәтни йөткәшкә халта бирнәсиләрни өйдин әкилиңлар деди. Апам пахта рәхттин халтиларни тикти. Җәсәтләрниң сөңикини йиғипла айрим халтиларға қачилидуқ. Бизниң җәмәтимиздин 15 гөрлүк адәмниңкини, йеңи ясалған қәбристанлиқта бирла гүрлүккә тиқип қойди. Дадүйдин һәр бир җәсәтниң бешиға 150 йүәндин пул алди техи. Лагерға кирип кетип җәсәтни елишқа чиқмиғанларниңкини игиси йоқ дәп йәрни түзләп көмүп йоқ қиливәтти. 2018-Йили бизниң җамдила әмәс, әтраптики кәнтләрдики мазарлиқларниң һәммини шу бир җайғила йөткиди.

Мухбир: бошитилған қәбрстанлиқларчу? қурулуш қилдиму? һөкүмәтниң бу мазарлиқларни мәҗбурий көчүрүштики мәқсити немикән?

Җамлиқ аял: йеңи мазарни ясашқиму деһқанларни бикарға ишләтти. Қәбристанлиқни бикарлап хитайларға парник ясап бәрди. Униму деһқанларға қилғузди.

Мухбир: хәлқ яки уйғур кадирлар һечқандақ қарши пикир қилмидиму?

Җамлиқ аял: мумкин әмәс. Қандақ қилиду? тутуп апирип солап қойиду шу. Лагерға әкитидиған турса, нарази болсиму үнини чиқиралмайду. Хитайларниң мәқсити шу биз уйғурларниң изини, һәммә немисини йоқ қиливетиш.

Гәрчә онсу наһийисиниң тор бетидә 2018-йили җам йезисида қурулмақчи болған әтраптики шәһәр-йезиларни көктат билән тәминләш базиси қурулуши вә әқлий иқтидарлиқ парник қурулуши һәққидә учур берилгән болсиму, әмма мәзкур учур мәзмуниниң ечилиши чәкливетилгән.

Онсу җам йезилиқ һөкүмәт ишханиси бу җайдики қәдими қәбристанлиқниң көчүрүлүп орниға парник ясалғанлиқини инкар қилмиди. Лекин “бу дөләтниң сияситигә мунасивәтлик соал болғанлиқи” үчүн җаваб берәлмәйдиғанлиқини ейтти.

Турғунҗан алавудун йәнә мундақ деди: “уйғурлар тописи юмшақ мунбәт орунларни қәбристанлиқ қилип кәлгән. Хитайниң өз мәнпәәти үчүн һәтта уйғурларниң әҗдадлири ятқан қәдимий қәбристанлиқларғиму қол селиши, парник ясаш вә яки башқа иқтисадий мәнпәәтлири үчүнла вәйран қилиши, қобул қилғили болмайдиған, инсаний әхлаққиму ят бир рәзилликтур.”

12-Июн, әнглийидики “телеграф” гезити һөҗҗәтлик хәвәр тарқитип, хитай даирилириниң хотән шәһәр мәркизидики бир мәсчитни 2018-йилида чеқиветилип, униң орниға хилтон меһманханиси селишқа башлиғанлиқини ашкарлиған иди. Мәзкур хәвәрдә бу мәсчитниң ‍орнида һазир әзан авазини қурулуш машинилириниң авази алғанлиқи, бир кишиниң бу орунда бурун мәсчит барлиқини ейтқанлиқи, униң уйғур елида ғайиб болған нурғун мәсчит, тавапгаһларниң пәқәт бирси ‍икәнликини билдүргән.

Уйғур дияридики қәбрстанлиқларниң вәйран қилиниши ғәрб мутәхәссис вә ахбаратлиридиму әндишә қозғимақта

Мазарлиқларни йоқитиш һәрикитини хитай һөкүмитиниң уйғурларниң миллий вә диний йилтизини йоқитишни нишан қилған һәрикәтлириниң бир парчиси икәнликини тәкитләп келиватқан америкалиқ уйғур тәтқиқатчиси һенрей шаҗевиски мундақ дәйду:

“уйғурларниң мәдәнийәт излиридин болған қәбрстанлиқларни бузуш вә йөткәш мәйли қандақла баһанә билән елип берилмисун, хитай һөкүмитиниң уйғурлар вәтинидә елип бериватқан кишини әндишигә салидиған бир мәдәнийәт бузғунчилиқидур. Бу арқилиқ хитай уйғурларниң бу тупрақтики мәвҗутлиқиниң тарихий бағлинишини, мәдәнийитини, диний җәһәттики алаһидиликлири вә излирини пүтүнләй өчүрүп ташлашни мәқсәт қилған. Хитай бу сиясәтни йәнә бир тәрәптин хитай күчмәнлирини йөткәшкә, земин вә байлиқ тәйярлаштиму пайдиланмақта. Мундақчә ейтқанда, уйғурларға тәвә һәр қандақ нәрсә хитай көчмәнләр үчүн худди аптоматик пул елиш машинисиға охшаш халиғанчә мәнпәәтлинидиған нәрсигә айландурулмақта. Бир қанчә күн авал ‛асман-скай‚ хәвәрлиридин хотәндики мәсчитниң хилтон меһманхана қурулуши үчүн бузуп ташланғанлиқи ашкарлинип, хәлқарада ғулғула қозғиди. Әмдиликтә хитайларниң уйғурларниң мазарлиқлирини иқтисадий мәнпәәтлири үчүнму қоллиниватқанлиқи, уйғурларға йүргүзүватқан сиясәтниң қанчилик рәзил вә қобул қилғусиз икәнликиниң типик бир мисалидур.”

Уйғур дияридики қәбристанлиқларниң вәйран қилиниши хәлқарадики мәтбуатларниңму алаһидә диққитини тартип кәлди. CNN Телевизийәсидә икки йил аввал уйғур елидики қәдимий мазарлиқларниң қаттиқ вәйранчилиққа учраватқанлиқи һәққидә бир мәхсус хәвәр тарқатқан иди. Униңда уйғур елида йеқинқи икки йил ичидә 100 дин ошуқ қәдимий мазарлиқ вәйран қилинғанлиқини билдүрүлгән.

Йеқинда йәнә әнглийидики Sky News “өлүкләр үстигә қопуруш” темисида һөҗҗәтлик филим тарқатти. Филимда 2019-йили елан қилинип зор ғулғула қозғиған “етиқад вәйранчилиқи: уйғур мәсчитлири вә мәқбәрилириниң чеқилиши” намлиқ доклатни йип үчи қилинип, хотәндики вәйран қилинған мазарлиқлар көрситилгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.