Uyghur en'eniwi nashtiliqliridin nan we etken chayning ornigha xitay uslubidiki nashtiliqlarning dessitilishige yoshurun'ghan gherezler

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.05.23
xitay-uyghurluq-kiyim-xitaylashturush Xitay Uyghurluqni bikar qildi. 2024-Yili 17-féwral
Yettesu

Xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan medeniyet qirghinchiliqining dawamlishiwatqanliqi ilgiri sürülüwatqan weziyette rayondiki Uyghurlargha xitay uslubidiki etigenlik nashtiliqning omumlashturuluwatqanliqi diqqet qozghimaqta.

Yéqinda xitayning hökümet tarmiqidiki “Ayallar awazi” torida, Uyghur élidiki herqaysi rayonluq ayallar birleshmisi qarmiqidiki “A'ile mektipi”diki oqutquchilarning rayondiki ayallar üchün Uyghurlarning en'eniwi nashtiliqliridin bolghan nan we etken chayning ornigha poshkal tayaqchisi (油条), gürüch umichi (粥), piyazliq chelpek (葱油饼), “Moma” (馒头) we köktatlardin teyyarlan'ghan qoshumche yémeklerni étish heqqide emeliy ders tesis qilghanliqi we bashqilar heqqide doklat élan qilin'ghan.

Mezkur doklattin Uyghur élining qeshqer, xoten, yeken qatarliq jaylirida ayallar birleshmisi qarmiqidiki mezkur “A'ile mektep” pirogrammisi boyiche Uyghur ayallirigha xitayche nashtiliqlarni teyyarlashni ögitish hemde xitayche nashtiliqlarning “Ilmiy we zamaniwi uslubtiki salametlikke paydiliq nashtiliq” dep chüshendürülüsh arqiliq xitayche nashtiliqlarni Uyghurlarning en'eniwi nashtiliqlirining ornigha dessitish élip bériliwatqanliqi ashkarilanmaqta.

 Wahalenki bu doklatta, Uyghur xelqining uzun tarixqa ige en'eniwi yémek-ichmek medeniyitining bir qismi bolghan nashtiliqida nan we chaydin bashqa yene, quruq méwe, hesel, murabba, qaymaq qatarliq mol ozuqluq qimmitige ige yémekliklerningmu birlikte istémal qilinidighanliqi tilgha élinmighan. Uning eksiche, Uyghur nashtiliqliri jümlidin Uyghur ta'amliri zaman'gha maslashmighan, qalaq halettiki yémeklik qilip körsitilgen. Shuning bilen birge yene, rayonda xitayche nashtiliq we ta'amlarning omumlishishining rayondiki xelqlerning medeniyet turmush sewiyesini östürüp, dastixanlirining rengdarliship mollashqanliqidek “Ewzellik” lerni élip kelgenliki Uyghurlarning éghizi arqiliq maxtatquzulghan. Uningda yene, Uyghur élining bezi jaylirida xitay köchmen kadirliri üchün mexsus xitayche ta'amlarni étidighan ashxanilarning omumlishiwatqanliqi qeyt qilin'ghan.

 Uyghur yémek -ichmek medeniyitide körülüwatqan bu ehwalni “Uyghurlarning nashtiliqliridiki nan we chaynimu ularning dastixanliridin yoqitishqa urunush” dep qarighan türkiyediki Uyghur ziyaliysi, Uyghur akadémiyesi wexpisining re'isi doktor meghpiret kamal , Uyghur nanlirining Uyghur medeniyet, örp -adetliridiki orni we tesirining yüksekliki heqqide toxtaldi.

U yene, xitay hökümitining rayonda Uyghur nashtiliqlirining ornigha özlirining xitayche uslubtiki yémekliklirini dessitishining arqisigha yoshurun'ghan gherezliri heqqidiki qarishini ipadilidi.

Uyghur weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan amérikadiki ros-xulman téxnologiye institutining dotsénti timusiy gros Uyghur yémek medeniyitining nöwettiki weziyiti we xitay yémeklirining Uyghur nashtiliqliri we bashqilarning ornini igilewatqanliqi toghruluq mexsus maqale élan qilghan. U 13-mart küni “Xitay arxipi” (ChinaFile) tor bétide élan qilghan mezkur maqaliside, xitay hökümitining bir tereptin Uyghur ta'amlirini Uyghurlarning dastixanliridin yoqitishqa urunsa؛ yene bir tereptin, uni atalmish “Shinjang ta'amliri” dégen namda sayahetchiler üchün bazargha sélishtek qilmishlirini qattiq tenqid qilghan. Timusiy gros radiyomizning mexsus ziyaritini qobul qilip, bu heqtiki qarishini anglarmenler bilen ortaqlashti. U mundaq dédi:

“Elwette bu a'ile mektep programmilirida rayondiki Uyghur ayallirigha xitaylargha xas uslubtiki tamaq étishni ögitish hemde ulargha Uyghurlarning tipik nashtiliqliridin biri bolghan nan we chayning ornini dessitishi sözlen'gen. Nan we chaygha oxshash tipik Uyghur nashtiliqi manga nisbeten qizartilghan bolka we qehwedin ibarettur. Démekki bu, xitayning qarishida amérika uslubidiki nashtiliqningmu melum jehettin saghlam emeslikini bildüridu. Halbuki, xitay atalmish ‛medeniyet‚ we ashqunluqqa oxshash örp-adet bilen medeniyetni parallél nuqtigha qoyghan. Shunga, xitay kompartiyesining nuqti'ineziridin qarighanda, ular Uyghur medeniyitining bir amili bolghan Uyghur nashtiliqliriningmu tereqqiy qilish kéreklikini otturigha qoyghan.”

Doktor timusiy gros bu heqtiki maqaliside mundaq yazghan: “Gerche xitay hökümiti Uyghur a'ililirini atalmish nachar we saghlam bolmighan yémeklikler we ‛ashqunluq‚ ni keltürüp chiqiridighan islamiy yémek-ichmekke qarita qoyulghan cheklimilerde ching turushqa agahlandurghan bolsimu, emma xitay sayahetchilirining bu yémekliklerni istémal qilishida mesile yoqtek qilidu. Chünki, xitay sayahetchiler emeliyette bes-beste shinjanggha kélip, yerlik mezzilik ta'amlarni yeydu. Shinxu'a agéntliqining 2023-yili 11-ayning 1-küni xewer qilishiche, 2023-yili 7 milyondin artuq sayahetchi bu rayonni ziyaret qilghaniken. Halbuki, shinjang medeniyet we sayahet idarisining mu'awin mudiri lyu chüen ‛dangliq yerlik mezzilik ta'amlar‚ ning bu yuqiri sanni yaritishning arqisidiki asasliq heriketlendürgüch küchning biri dep körsetken.”

U yene, xitay hökümitining Uyghur ta'amlirigha bolghan köz qarishidiki bu roshen ziddiyetni qandaq chüshendürüsh toghrisida öz qarishini otturigha qoyup mundaq yazghan: “Addiy qilip éytqanda, partiye-dölet üchün eger Uyghur yémeklikliri ‛shinjang yémeklikliri‚ dégen nam bilen atalsila, andin uni qobul qilishqa bolidu dep qaraydu… xitay kompartiyesi ach qalghan xitay sayahetchiler üchün Uyghur ta'amlirini ‛shinjang yémekliri‚ dep bazargha salmaqta. Emma, eksiche, yene bir tereptin Uyghurlarning en'eniwi yerlik ta'amlirini Uyghur öyliridin yoqitiwatidu.”

Doktor timusiy gros bu heqtiki inkasida mundaq dédi: “ Méningche oylinishqa tégishlik ish shuki, sayahet nuqtilirining, bolupmu Uyghur rayonidiki nurghun jaylardiki réstoranlar, ashxanilar omumi jehettin, shinjang ashxaniliri yaki shinjang ta'amliri dep atilidu. Méningche bu nahayiti muhim nuqta. Chünki bu ,xitay kompartiyesining tekrar paydiliniwatqan omumiy endizisining qayta kücheytilishi bolup hésablinidu. Yeni, xitay bu arqiliq shinjangning Uyghurlargha oxshash yerlik milletlerge a'it zémini emeslikini otturigha qoyghan bolup, bu, xitaylarni Uyghurlarning zéminigha olturaqlashturush istratégiyesining yene bir qismidur. Shunglashqa, yémek-ichmekni öz ichige alghan Uyghur medeniyitining éléméntlirinimu Uyghurlarghila a'it bolmastin, belki köp xillashqan jungxu'a millitige ortaq bolushqa urunuwatidu.”

Gérmaniyediki insanshunasliq penliri doktori we Uyghur medeniyet tetqiqatchisi we bir mezgil qeshqerde yashighan runé siténbérg (Rune Stenberg) bu heqtiki söhbitimizge daxil bolghinida, xitayning nöwette Uyghurlargha yürgüzüwatqan assimilyatsiye siyasitide  qolliniwatqan istratégiyelik pilani toghruluq öz qarishini ipadilidi.

 U yene mundaq dédi:

Mutexessislerning bildürüshiche, xitayning nöwette Uyghur medeniyitining özi üchün paydisiz dep qarighan tereplirini yoqitip, özi üchün “Nep béridighan” éléméntlarni atalmish jungxu'a millitining bir qismigha aylandurushqa urunushi mahiyette Uyghur kimlikini yoqitishning bir qismi iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.