Һәйкилиму хитайни биарам қилған зат-мәһмут қәшқәри

Мухбиримиз нуриман
2020-12-07
Share
Һәйкилиму хитайни биарам қилған зат-мәһмут қәшқәри Тилшунас әдиб мәһмут қәшқәригә вә униң хитай һөкүмити тәрипидин еливетилгән һәйкилигә атап сизилған картон. 2020-Йили 7-декабир.
Yettesu

Қәшқәр шәһиригә йеқин қәдимки йеза опалдики милади 11-әсирдә өткән мәшһур уйғур алими, тилшунас мәһмут қәшқәриниң мазири җайлашқан һойлида мәһмут қәшқәриниң тәхминән 7 метир егизликтики һәйкили бар иди.

1990-Йилларниң оттурилирида даңлиқ уйғур һәйкәлтирач дилмурат турди әпәнди тәрипидин ясилип тикләнгән бу һәйкәл, өткән һәптидики сүний һәмраһ тәкшүрүшимиздин қариғанда хитай даирилири тәрипидин еливетилгәнлики мәлум.

Радийомиз мәзкур һәйкәлниң немә сәвәбтин еливетилгәнлики, еливетилгән һәйкәлниң қандақ бир тәрәп қилинғанлиқи һәққидә давамлиқ тәкшүрүш елип бериватиду.

Һәтта һәйкилиму хитайни биарам қилған бу зат-мәһмут қәшқәри зади ким?

Мәһмут қәшқәри һәққидә йезилған әсәрләр наһайити көп болуп, теги украиналиқ, әмма американиң харвард университетида узун йиллар профессор болуп ишлигән

Түрколог, мәрһум омәлян пртсак әпәндиниң “қәшқәр педагогика институти( һазирқи университет) илми журнили” ниң 1986-йиллиқ 1-санида елан қилинған “мәһмут қәшқири ким?” сәрләвһилик мақалисидә мәһмут қәшқири һәққидә мундақ дәп баян қилиниду: “мәһмут қәшқири ким? мәһмут қәшқәриниң келип чиқиши тоғрулуқ қолимиздики васитә ‛түрки тиллар дивани‚ ниң бәзи йәрлиридики өзи тәрипидин берилгән чәклик мәлуматлардин башқа бир нәрсә йоқ. . . Мәһмут қәшқәриниң қараханийлар сулалисигә мәнсуп икәнлики вә әҗдадиниң бу сулалиниң бир мәшһур әзаси икәнлики көрүнүп туриду. Бу әҗдад ким? мәһмут қәшқири тәрипидин баян қилинған мәлуматларға қариғанда, мәһмут қәшқәриниң әҗдади дәп ялғуз һарун бин сулайманни тилға елишқа болиду. Қараханийларниң дөләт тәшкилатида арслан илик унвани ( буғрахан унвани билән) қағанлиқ ортақлиқида бир қәдәм төвәндә туридиған адәмләргә бериләтти. Ибн әсиридин билишимизчә муһәммәт йүсүпниң йенида чоң оғли һүсәйин бин муһәммәд мушундақ бир орун тутқан. Шундақ болғанда, мавәра уннәһрниң дәсләпки бойсундурғучисиниң нәвриси болған барсхан әмри һүсәйин бин муһәммәдниң мәһмут қәшқәриниң дадиси һүсәйин бин муһәммәдтин башқа киши әмәслики ениқ. Бу шәхс барисхан билән наһайити зич алақидар вә мавәра уннәһрни бойсундурғучиниң сулалисигә мәнсуп иди”.

Язғучи йолвас муһәммәтиминниң “түрки тиллар дивани вә униң кәчүрмишлири” намлиқ мақалисидә улуғ алим, тилшунас мәһмут бинни һүсәйин қәшқири 11-әсирниң 20-йиллири йипәк йолидики муһим шәһәрләрниң бири болған қара ханилар сулалисиниң язлиқ пайтәхти қәшқәрниң қараханийлар хан җәмәтигә тәәллуқ опалдики азиғ кәнтидә дуняға кәлгәнлики хатирилиниду.

Улуғ алим мәһмут қәшқәриниң юрти, һаяти вә қәйәрдә вапат болғанлиқи изчил муназирә қилинип кәлгән. “қәшқәр әдәбияти” ниң 1983-йилидики саниға бесилған, мирсултан османоф вә ибраһим мутиниң “мәһмут қәшқәриниң юрти, һаяти вә мазири тоғрисида” намлиқ тәкшүрүш мақалисигә асасланғанда улар, алимниң диванда өз юрти һәққидә бәргән мәлуматларға асасән 1982-йили 12-айдин 1983-йили 3-айғичә қәшқәрниң опал йезисини нуқта қилған асаста мәхсус тәкшүрүштә болған.

Мақалидә дейилишичә, қәшқәрниң мәшһур өлималиридин имир һүсәйин қази ахунум шу вақиттин 150 йил аввал йезилған бир қиммәтлик һөҗҗәтни тәқдим қилған болуп, униңда опалдики “һәзрити моллам” мазириниң һәқиқәтән мәһмут қәшқәриниң мазири икәнлики очуқ баян қилинған.

Әйни вақиттики тәкшүрүш әтритигә һазир америкада турушлуқ археолог қурбан вәли әпәндиму қатнашқан болуп, у мәһмут қәшқәри ятқан тупрақлардики издиниш паалийәтлирини бирму-бир әсләп һаяҗанланди.

Мәһмут қәшқәриниң һаяти паалийәтлиригә қайтип кәлсәк, униң балилиқ чағлири қараханийлар сулалисиниң дөләт түзүми зәиплишип, ординиң ички қисимдики һоқуқ талишиш зиддийәтлири вә әтраптики әлләр билән болған низалар әвҗигә чиққан мурәккәп иҗтимаий муһитқа тоғра келиду. Орда сиясий өзгиришидә аман қалған мәһмут қәшқәри ордидин мәхпий айрилип яқа-юртларда бир мәзгил панаһлинишқа мәҗбур болиду. Мәһмут қәшқири бу җәрянда өз юрти қәшқәр әтрапидин башқа йәнә или дәря вадиси, сир дәря вадиси вә оғуз (җәйһун дәрясй) дәря вадилирида яшайдиған түрк, түркмән, оғуз, чигил, яғма вә башқа көплигән түркий қовмлар земинлирини айлинип, оттура асиядики әң чоң мәдәнийәт мәркәзлириниң бири болған бухараға бариду. Бухарадин салҗуқ түрклири һамийлиқидики бағдадқа бариду һәмдә өзиниң оттура асияда топлиған материяллири асасида мәшһур қамус “түркий тиллар дивани” ни йезишқа киришиду.

Мәһмут қәшқәри “түркий тиллар дивани” ни миладийә 1074-йили бағдадта йезип тамамлайду. Һәмдә әсәргә өзиниң қайси юртқа мәнсуп икәнликини билдүрүш йүзисидин өз тәхәллусиға “қәшқәри” дегән намни қоллинишни зөрүр көриду. Миладийә 1075-йили бу қиммәтлик әсәрни аббасийлар сулалисиниң 27-хәлиписи муһәммәт оғли обулқасим абдулла муқтәди бин әмрулла һәзирәткә тәқдим қилиду. Миладийә 1080-йили айрилғили 30 йил болған юрти опалға қайтиду. У йәрдә “мәдрисәи мәһмудийә” намида мәдрисә қуруп “һәзрити моллам” дегән нам билән сәккиз йил мудәррислик қилиду. Бүйүк алим мәһмут қәшқәри тәхминән миладийә 1105-йили у дуняға сәпәр қилиду. Қараханийлар хәлқи болған уйғурлар бу затни һөрмәтләп “һәзрити моллам”, “илимгә һөддигәр пирим” дегәндәк сүпәтләр билән һөрмәтләйду вә һазирғичә яд етип кәлмәктә.

Түркийә нәвшәһирдики һаҗи бәкташ вәли университетиниң профессори адәм өгәр әпәнди 2015-йили мәһмут қәшқәри мазирини зиярәт қилғили барған икән. У мәһмут қәшқәриниң мазирини көргән вақиттики һаяҗанлиқ минутларни вә опалда көргән-аңлиғанлирини биз билән ортақлашти.

Тилға елип өткинимиздә мәһмут қәшқәриниң һаяти һәққидә өзи китабида тилға алған мәлуматлар бәк чәклик болғачқа, тарихшунаслар, тилшунаслар һәрхил тәтқиқат вә ениқлашлардин кейин, униң туғулған йилини милади 1008-йилии қилип бекиткән болуп түркийә мәдәнийәт министирлиқи вә саяһәт министирлиқиниң қоллиши билән түркийәдики явро-асия язғучилар җәмийити 2008-йилини “дуня мәһмут қәшқәри йили” дәп елан қилған. Түркийә һөкүмитиниң тәвсийә қилиши билән бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң дуня маарип, пән-мәдәнийәт тәшкилати ( UNESCO) 2008-йилини “дуня мәһмут қәшқәри йили” қилип рәсмий елан қилған.

Мәһмут қәшқәриниң еливетилгән һәйкили вә униң арқа көрүнүши һәққидә кейинки пирограммимзда тәпсилий тохтилимиз.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт