Heykilimu xitayni bi'aram qilghan zat-mehmut qeshqeri

Muxbirimiz nur'iman
2020-12-07
Share
Heykilimu xitayni bi'aram qilghan zat-mehmut qeshqeri Tilshunas edib mehmut qeshqerige we uning xitay hökümiti teripidin éliwétilgen heykilige atap sizilghan karton. 2020-Yili 7-dékabir.
Yettesu

Qeshqer shehirige yéqin qedimki yéza opaldiki miladi 11-esirde ötken meshhur Uyghur alimi, tilshunas mehmut qeshqerining maziri jaylashqan hoylida mehmut qeshqerining texminen 7 métir égizliktiki heykili bar idi.

1990-Yillarning otturilirida dangliq Uyghur heykeltirach dilmurat turdi ependi teripidin yasilip tiklen'gen bu heykel, ötken heptidiki sün'iy hemrah tekshürüshimizdin qarighanda xitay da'iriliri teripidin éliwétilgenliki melum.

Radiyomiz mezkur heykelning néme sewebtin éliwétilgenliki, éliwétilgen heykelning qandaq bir terep qilin'ghanliqi heqqide dawamliq tekshürüsh élip bériwatidu.

Hetta heykilimu xitayni bi'aram qilghan bu zat-mehmut qeshqeri zadi kim?

Mehmut qeshqeri heqqide yézilghan eserler nahayiti köp bolup, tégi ukra'inaliq, emma amérikaning xarward uniwérsitétida uzun yillar proféssor bolup ishligen

Türkolog, merhum omelyan prtsak ependining "Qeshqer pédagogika instituti( hazirqi uniwérsitét) ilmi zhurnili" ning 1986-yilliq 1-sanida élan qilin'ghan "Mehmut qeshqiri kim?" serlewhilik maqaliside mehmut qeshqiri heqqide mundaq dep bayan qilinidu: "Mehmut qeshqiri kim? mehmut qeshqerining kélip chiqishi toghruluq qolimizdiki wasite 'türki tillar diwani' ning bezi yerliridiki özi teripidin bérilgen cheklik melumatlardin bashqa bir nerse yoq. . . Mehmut qeshqerining qaraxaniylar sulalisige mensup ikenliki we ejdadining bu sulalining bir meshhur ezasi ikenliki körünüp turidu. Bu ejdad kim? mehmut qeshqiri teripidin bayan qilin'ghan melumatlargha qarighanda, mehmut qeshqerining ejdadi dep yalghuz harun bin sulaymanni tilgha élishqa bolidu. Qaraxaniylarning dölet teshkilatida arslan ilik unwani ( bughraxan unwani bilen) qaghanliq ortaqliqida bir qedem töwende turidighan ademlerge bériletti. Ibn esiridin bilishimizche muhemmet yüsüpning yénida chong oghli hüseyin bin muhemmed mushundaq bir orun tutqan. Shundaq bolghanda, mawera unnehrning deslepki boysundurghuchisining newrisi bolghan barsxan emri hüseyin bin muhemmedning mehmut qeshqerining dadisi hüseyin bin muhemmedtin bashqa kishi emesliki éniq. Bu shexs barisxan bilen nahayiti zich alaqidar we mawera unnehrni boysundurghuchining sulalisige mensup idi".

Yazghuchi yolwas muhemmet'iminning "Türki tillar diwani we uning kechürmishliri" namliq maqaliside ulugh alim, tilshunas mehmut binni hüseyin qeshqiri 11-esirning 20-yilliri yipek yolidiki muhim sheherlerning biri bolghan qara xanilar sulalisining yazliq paytexti qeshqerning qaraxaniylar xan jemetige te'elluq opaldiki azigh kentide dunyagha kelgenliki xatirilinidu.

Ulugh alim mehmut qeshqerining yurti, hayati we qeyerde wapat bolghanliqi izchil munazire qilinip kelgen. "Qeshqer edebiyati" ning 1983-yilidiki sanigha bésilghan, mirsultan osmanof we ibrahim mut'ining "Mehmut qeshqerining yurti, hayati we maziri toghrisida" namliq tekshürüsh maqalisige asaslan'ghanda ular, alimning diwanda öz yurti heqqide bergen melumatlargha asasen 1982-yili 12-aydin 1983-yili 3-ayghiche qeshqerning opal yézisini nuqta qilghan asasta mexsus tekshürüshte bolghan.

Maqalide déyilishiche, qeshqerning meshhur ölimaliridin imir hüseyin qazi axunum shu waqittin 150 yil awwal yézilghan bir qimmetlik höjjetni teqdim qilghan bolup, uningda opaldiki "Hezriti mollam" mazirining heqiqeten mehmut qeshqerining maziri ikenliki ochuq bayan qilin'ghan.

Eyni waqittiki tekshürüsh etritige hazir amérikada turushluq arxé'olog qurban weli ependimu qatnashqan bolup, u mehmut qeshqeri yatqan tupraqlardiki izdinish pa'aliyetlirini birmu-bir eslep hayajanlandi.

Mehmut qeshqerining hayati pa'aliyetlirige qaytip kelsek, uning baliliq chaghliri qaraxaniylar sulalisining dölet tüzümi ze'ipliship, ordining ichki qisimdiki hoquq talishish ziddiyetliri we etraptiki eller bilen bolghan nizalar ewjige chiqqan murekkep ijtima'iy muhitqa toghra kélidu. Orda siyasiy özgirishide aman qalghan mehmut qeshqeri ordidin mexpiy ayrilip yaqa-yurtlarda bir mezgil panahlinishqa mejbur bolidu. Mehmut qeshqiri bu jeryanda öz yurti qeshqer etrapidin bashqa yene ili derya wadisi, sir derya wadisi we oghuz (jeyhun deryasy) derya wadilirida yashaydighan türk, türkmen, oghuz, chigil, yaghma we bashqa köpligen türkiy qowmlar zéminlirini aylinip, ottura asiyadiki eng chong medeniyet merkezlirining biri bolghan buxaragha baridu. Buxaradin saljuq türkliri hamiyliqidiki baghdadqa baridu hemde özining ottura asiyada toplighan matériyalliri asasida meshhur qamus "Türkiy tillar diwani" ni yézishqa kirishidu.

Mehmut qeshqeri "Türkiy tillar diwani" ni miladiye 1074-yili baghdadta yézip tamamlaydu. Hemde eserge özining qaysi yurtqa mensup ikenlikini bildürüsh yüzisidin öz texellusigha "Qeshqeri" dégen namni qollinishni zörür köridu. Miladiye 1075-yili bu qimmetlik eserni abbasiylar sulalisining 27-xelipisi muhemmet oghli obulqasim abdulla muqtedi bin emrulla heziretke teqdim qilidu. Miladiye 1080-yili ayrilghili 30 yil bolghan yurti opalgha qaytidu. U yerde "Medrise'i mehmudiye" namida medrise qurup "Hezriti mollam" dégen nam bilen sekkiz yil muderrislik qilidu. Büyük alim mehmut qeshqeri texminen miladiye 1105-yili u dunyagha seper qilidu. Qaraxaniylar xelqi bolghan Uyghurlar bu zatni hörmetlep "Hezriti mollam", "Ilimge höddiger pirim" dégendek süpetler bilen hörmetleydu we hazirghiche yad étip kelmekte.

Türkiye newshehirdiki haji bektash weli uniwérsitétining proféssori adem öger ependi 2015-yili mehmut qeshqeri mazirini ziyaret qilghili barghan iken. U mehmut qeshqerining mazirini körgen waqittiki hayajanliq minutlarni we opalda körgen-anglighanlirini biz bilen ortaqlashti.

Tilgha élip ötkinimizde mehmut qeshqerining hayati heqqide özi kitabida tilgha alghan melumatlar bek cheklik bolghachqa, tarixshunaslar, tilshunaslar herxil tetqiqat we éniqlashlardin kéyin, uning tughulghan yilini miladi 1008-yili'i qilip békitken bolup türkiye medeniyet ministirliqi we sayahet ministirliqining qollishi bilen türkiyediki yawro-asiya yazghuchilar jem'iyiti 2008-yilini "Dunya mehmut qeshqeri yili" dep élan qilghan. Türkiye hökümitining tewsiye qilishi bilen birleshken döletler teshkilatining dunya ma'arip, pen-medeniyet teshkilati ( UNESCO) 2008-yilini "Dunya mehmut qeshqeri yili" qilip resmiy élan qilghan.

Mehmut qeshqerining éliwétilgen heykili we uning arqa körünüshi heqqide kéyinki pirogrammimzda tepsiliy toxtilimiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet