Хитайниң уйғурларни хитайға мәҗбурий әмгәккә йөткәш сиясити диққәт қозғиди

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-03-03
Share
namayish-lozunka.jpg Хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан бесим сиясәтлиригә қарши лозункиларниң бири.
REUTERS

2 Йил ичидә 80 миңдин артуқ уйғурниң хитайниң ичкири өлкилиригә мәҗбурий әмгәккә йөткәлгәнлики ғәрбтә муназирә темиси болмақта.

“австралийә истратегийәлик сиясәт институти” 1-март елан қилған доклатида 2017-йилидин 2019-йилиғичә аз дегәндә 80 миңдин артуқ уйғурниң хитайниң ичкири өлкилиригә мәҗбурий әмгәк үчүн йөткәлгәнликини елан қилғандин кейин, германийә һәм явропа мәтбуатлирида буниңға алақидар көплигән учур вә мақалиләр елан қилинди.

Хәвәр вә мақалиләрдә 1 милйондин артуқ уйғурниң 2016-йилидин буян аталмиш “қайта тәрбийәләш мәркизи” намидики җаза лагерлириға қамалғанлиқи, тутқунларниң лагерда тән җазаси вә роһий бесимларға учраватқанлиқи, миллий кимликидин айрилишқа мәҗбурлиниватқанлиқи, меңиси ююливатқанлиқи тилға елинип, бу лагерларда “өзгириш ипадиси яхши” болған, йәни меңиси ююлуп болған уйғурларниң мана әмди хитайниң ичкири өлкилиригә мәҗбурий әмгәк үчүн йөткиливатқанлиқи, хитайниң уйғурларни җаза лагерлиридин “әмгәк лагерлириға” йөткәш сияситини йүргүзүшкә башлиғанлиқи илгири сүрүлгән.

Һалбуки, хитай баянатчилири дүшәнбә күни бейҗиңда өткүзүлгән мухбирларни күтүвелиш йиғинида “австралийә истратегийәлик сиясәт институти” елан қилған доклатниң “һечқандақ асаси йоқлиғини” тәкитләп, уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селиш қилмишлириниң мәвҗутлуқини инкар қилған.

Хитай ташқи ишлар баянатчиси мундақ дегән: “доклат һечқандақ пакитни асас қилмиған. Бәлки бу җуңгониң терроризм вә әсәбийликкә қарши туруп қолға кәлтүргән нәтиҗилиригә бузғунчилиқ қилишни мәқсәт қилған.”

2-Март күни германийә нәшрдин чиқидиған “әйнәк” журнили “хитай уйғурларни мәҗбурий әмгәк үчүн дөләтниң һәммә йәрлиригә әвәтмәктә” намлиқ мақалини елан қилди.

Буниңда уйғурлар мәҗбурий әмгәк қиливатқан хитайдики 83 тин артуқ чәтәл завутлири ичидә германийәниң “волкисвагон”, “б м в”, “бош”, “симәнс” қатарлиқ чоң ширкәтлириниңму барлиқи тилға елинип, бу ширкәтләрниң әхлақий җәһәттин өзлиригә соал қоюши, мәҗбурий йөткилип ишлитиливатқан уйғурларниң әһвалиға сәл қаримаслиқи тәләп қилинди.

“күндилик гезит” 2-март елан қилған “лагердин мәҗбурий әмгәккичә” намлиқ мақалида ғәрб ширкәтлирини мал билән тәминләватқан ичкири хитайдики уйғур ишләмчиләрниң өз мәйли билән кәлгән нормал ишчилар әмәс, бәлки уйғур дияридики лагерлардин йөткәлгән тутқунлар икәнлики, уларниң даима назарәт астида яшайдиғанлиқи, әркинликидин мәһрум қилинғанлиқи, халиғанда завутниң сиртиға чиқалмайдиғанлиқи, чәтәл мухбирлириға гәп қилиштинму қорқидиғанлиқи баян қилинди.

2-Март австрийәниң “куррәр” сәһиписи елан қилған “ғәрб ширкәтлири уйғурларниң мәҗбурий әмгәклиридин нәпкә еришмәктә” намлиқ хәвәрдә, ғәрбтики даңлиқ ширкәтләр қолға кәлтүрүватқан иқтисадий мәнпәәткә хитайниң ичкири өлкилиридә мәҗбурий ишлитиливатқан уйғурларниң қан-тәри сиңгәнлики, ғәрбниң уйғурларниң һәқ-һоқуқини иқтисадий мәнпәәтлири үчүн қурбан қиливатқанлиқи тилға елинди.

“итоп хәвәрлири” сәһиписи 2-март елан қилған “мәҗбурий әмгәк вә адәм әткәсчилики” намлиқ хәвәрдә хитайдики 80 дин артуқ даңлиқ ғәрб ширкәтлириниң тизимлики берилгән болуп, бу ширкәтләрниң мәһсулатлирини уйғур дияридин мәҗбурий йөткәп келингән уйғурларниң ишләпчиқириватқанлиқи әскәртилди.

Хәвәрдә “алма”, “микрософт”, “нокиа”, “амазон”, “найики” қатарлиқ даңлиқ ширкәтләрниң намлири бу тизимликкә киргүзүлгән.

Германийәдики уйғур җамаәт әрбаби аблимит турсун әпәндиниң билдүрүшичә, уйғурларниң кишилик һоқуқ мәсилисигә сәл қариши, хитай билән болған тиҗарий алақә сәвәблик хитайдики германийә ширкәтлири һазир германийә җамаити вә кишилик һоқуқ органлириниң қаттиқ бесими астида турмақта икән.

Свен ләмкемәйер тәрипидин “көзнәк” гезитидә 2-март елан қилинған “хитай онмиңлиған уйғурни мәҗбурий әмгәккә салмақта” намлиқ мақалида, хитай һакимийитиниң аввал уйғурлар үстидин йүргүзүватқан җаза лагерлири сиясити сәвәблик дуняниң әйиблишигә учриған болса, әмдиликтә уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селиш сәвәблик қаршилиқларға дуч келиватқанлиқи, бу мәҗбурий әмгәкниң даириси германийә ширкәтлирини өз ичигә алидиғанлиқи сөз беши қилинди.

Униң баян қилишичә, “1949-йили хитай һакимийити илгирики шәрқий түркистанни бесивалғандин кейин бу районда сиясий, иқтисадий вә мәдәнийәт җәһәттин бастуруш елип барған һәмдә изчил һалда ассимилятсийә сиясити йүргүзүп кәлгән.”

Униң ейтишичә йәнә, 2017-йилидин башлап хитай һөкүмити җаза лагерлири түзүмини қоллинип 1 милйондин артуқ уйғурни лагерларға соливалди. Бу җайдики уйғурлар сиясий тәлим-тәрбийәгә, өзлириниң мәдәнийити вә динидин ваз кечишкә мәҗбурланмақта һәтта қейин-қистақларға елинмақта. Бу лагерларда “австралийә истратегийәлик сиясәт институти” ейтқандәк, “һөкүмәт рәһбәрликидики мәдәнийәт қирғинчилиқи программиси” иҗра қилинмақта. Әмдиликтә бу лагердин “оқуш пүттүргәнләр” ниң бир қисми хитайдики ғәрб ширкәтлиригә әвәтилип мәҗбурий әмгәккә селинмақта.

“бесим астидики уйғурлар: германийә ширкәтлири хитайдики мәҗбурий әмгәктин нәп еливатамду?” намлиқ мақалә 2-март күни германийәдики қизиқ линийә сәһипилиридин бири болған “т-онлинә” торида елан қилинди.

Мақалида “австралийә истратегийәлик сиясәт институти” ниң доклати асасида бир қисим германийә ширкәтлириниң уйғурларниң мәҗбурий әмгикидин мәнпәәткә еришиватқанлиқини қәйт қилинди.

Мақалида баян қилинишичә, уйғурларниң бир қисми лагерларда “қайтидин өзгәртилиш” ниң бесимлириға учриса, йәнә бир қисми хитайға әвәтилип мәҗбурий әмгәккә селинмақта икән. Уйғурлар мәҗбурий ишлитиливатқан хитайдики ишләпчиқириш орунлири тоқумичилиқ завутлири, машина үскүнилири завути, технологийә ширкәтлири қатарлиқ көп хил саһәләргә четишлиқ болуп, германийәниң “волкисвагон”, “даимләр”, “б м в”, “җагуар” қатарлиқ ширкәтлириниң уйғурлар мәсилиси билән алақиси баркән.

Д у қ ниң рәиси вәкили, “шәрқий түркистан өлималар бирлики” ниң муавин рәиси турғунҗан алавуден әпәндиниң әскәртишичә, д у қ икки йилдин буян германийә ширкәтлириниң хитай билән болған тиҗарий алақини үзүшини тәләп қилип изчил паалийәт елип бармақта икән.

“германийә қидирил җумһурийити кишилик һоқуқ вә инсанпәрвәрлик ярдими комитети” ниң рәиси гйдә җәнсән дүшәнбә күни мундақ дегән: “һазирға қәдәр ‛б м в‚, ‛вилкисвагон‚, ‛адидас‚ қатарлиқ ширкәтләр шинҗаңдики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә асасән көзини юмуп кәлди. Һечқандақ германийә ширкити хитайниң зулум системисидин биваситә яки васитилик һалда нәпкә еришишни ойлимаслиқи керәк. Нәп еливатқан бу ширкәтләр әмди өзлириниң бу җәһәттики теришчанлиқи вә вәдисини көрситиши керәк.”

“германийә авази” 2-март елан қилған “германийә ширкәтлири уйғурларниң мәҗбурий әмгикидин мәнпәәткә еришмәктә” намлиқ хәвәрдә нурғунлиған ғәрб ширкәтлириниң уйғурларниң мәҗбурий әмгикидин пайда көрүватқанлиқини, буларниң арисида германийә ширкәтлиридин, “волкисвагон”, “даимләр”, “б м в”, “адидас” вә “пума” қатарлиқ даңлиқ ширкәтләрниңму орун алғанлиқини билдүргән.

Австрийәниң дөләтлик радио-телевизийә қанили болған “орф” қанилиму дүшәнбә күни бу һәқтә “уйғурларниң мәҗбурий әмгикидин нәпкә еришиватқан ғәрб ширкәтлири” намлиқ хәвәр елан қилди.

Юқириқилардин башқа йәнә, бүгүн германийә вә явропаниң көплигән ахбарат васитилиридә уйғурларниң мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиқиға даир елан қилинған нурғунлиған хәвәр, мақалиләрни көрүш мумкин.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт