Xelq'ara olimpik komitéti bilen bolghan Uyghur qul emgiki mehsulatlirini ishletmeslik toghrisidiki söhbet meghlup bolghan

Muxbirimiz erkin
2022-01-04
Share
Xelq'ara olimpik komitéti bilen bolghan Uyghur qul emgiki mehsulatlirini ishletmeslik toghrisidiki söhbet meghlup bolghan Ürümchi bilen turpanning ariliqigha sélin'ghan chong tiptiki “Terbiyilesh lagéri” ning bir yandin körünüshi. 2021-Yili 23-aprél, dawanching.
AP

Buningdin 8 ay ilgiri dunyadiki 300 din artuq teshkilattin teshkil tapqan Uyghur mejburiy emgikige xatime bérish xelq'araliq birleshmisi xelq'ara olimpik komitéti bilen söhbet bashlighan. Ular xelq'ara olimpik komitétining béyjing qishliq olimpikidin paydilinip Uyghurlarning weziyitini yaxshilashqa heriket qilishi, bolupmu Uyghur mejburiy emgiki mehsulatlirini ishletmeslikke kapaletlik qilishini telep qilghanidi. Biraq pa'aliyetchilerning 4-yanwar ashkarilishiche, ularning xelq'ara olimpik komitéti bilen élip barghan söhbiti meghlup bolghan.

Xelq'ara olimpik komitéti söhbetni 8 ‍ay arqigha sörep béyjing qishliq ‍olimpikigha bir aydek waqit qalghanda ular bilen bolghan di'alogni toxtatqanliqini bildürgen. Nöwette, pa'aliyetchiler xelq'ara olimpik komitéti emeldarlirini 2022-yilliq béyjing qishliq olimpikidiki herqandaq bir mehsulatning Uyghur mejburiy emgikide ishlepchiqirilghan yaki chiqirilmighanliqini tekshürüshni xalimasliq bilen eyiblimekte.

Ularning éytishiche, olimpik komitétidikiler axirqi qétim ular bilen körüshüshni qobul qilghan bolsimu, biraq buninggha aldinqi shert qoyup, söhbet mezmunini mexpiy tutushni, söhbette peqet ularningla pikirini anglaydighanliqi, ‍özlirining pikir bildürmeydighanliqini éytqan.

Biraq söhbet gurppisidikiler olimpik emeldarlirining bu shertlirini qobul qilishni ret qilghan. Buning bilen xelq'ara olimpik komitéti ötken ayning axiri Uyghur mejburiy emgikige xatime bérish xelq'araliq birleshmisi bilen bolghan di'alogini toxtatqan.

Pa'aliyetchilerning radiyomizgha ashkarilishiche, xelq'ara olimpik komitétining kishilik hoquq emeldari magali mortowich ulargha ewetken élxette, ularning teshkilati bilen xelq'ara olimpik komitétining “Kölem, jeryan we mexpiyetlikni ‍öz ichige alghan mesililerge tutqan pozitsiyesidiki perqler tüpeyli bu qétim di'alog élip baralmaydighanliqi” ni éytqan.

Kishilik hoquq teshkilatlirining xelq'ara olimpik komitéti bilen bolghan di'alogining bash söhbet wekili, amérika tashqi ishlar ministirliqining démokratiye, kishilik hoquq we emgek ishlirigha mes'ul sabiq mu'awin yardemchi ministiri bennét frémenning éytishiche, xelq'ara olimpik komitétining qarari epsuslinarliq qarisimu, biraq heyran qalarliq, dep qarimaydiken.

Bennét frémen 4-yanwar bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “Biz buni epsuslinarliq, dep qaraymiz. Bizningche ular epsuslinarliq qarar berdi. Biz bashtin bashlapla emgek we kishilik hoquqni bizning birleshmining menpe'eti, dep qarap qalmay, buni xelq'ara olimpik komitétining ‍öziningmu menpe'etige paydiliq, dep qarap, Uyghurlargha munasiwetlik mejburiy emgek heqqide muzakirileshken. Biz xelq'ara olimpik komitétining biz bilen Uyghur mejburiy emgikini muzakire qilish mes'uliyiti barliqini sözleshken. Biz yene buning ulargha purset ikenliki, némilerni qilish mümkinliki toghrisida pikir almashturup kelgen”.

Bennét frémenning éytishiche, bu söhbet gheyriy resmiy rewishte 8 ay dawamliship ötken yili rozhdéstwo bayrimining harpisida xelq'ara olimpik komitétining qararini tapshuruwalghan. Frémen: “Yuqiriqi sewebler tüpeyli men ular bilen gheyriy resmiy rewishte buningdin 8 ay awwal yeni 2021-yili 5-ayning bashlirida sözlishishke bashlighan. Bu gheyriy resmiy rewishtiki söhbet 8 ay dawam qildi. Biz axiri yeni rozhdéstwo bayrimining sel aldida, dékabirning 21-küni axirqi jawabqa érishken bolduq. Elwette biz ularning qararidin epsuslanduq, biraq heyran qalmiduq” dédi.

Bennét frémenning chüshendürishiche, ularning olimpik komitétining qararidin heyran qalmasliqidiki seweb, chünki u bu söhbetlerde kishilik hoquq we emgek heqlirini, xitay üchün nazuk bolghan mesililerni ashkara sözlishishni xalimasliq pozitsiyesi tutup kelgen.

Bennét frémen mundaq deydu: “Chünki, ular kishilik hoquq we emgek heqlirini ashkara sözlishishni, bolupmu béyjing qishliq olimpikining sahibxani bolghan xitay üchün nazuk, dep qaralghan mesililerni ashkara sözlishishni, xitayni renjitip qoyushni xalimidi. Ularning nuqti'ineziridin buni chüshinishke bolsimu, biraq bizning nuqti'inezirimizdin ularning kishilik hoquq hem emgek heqlirige hörmet qilish mes'uliyiti bar. Ular bu mesililerde mutexessisler bilen sözlishishi, dunyagha kishilik hoquq we emgek depsendichilikige shérik bolmasliq üchün néme ishlarni qiliwatqanliqini élan qilishi kérek. Shu sewebler tüpeyli men uning néme üchün kishilik hoquqni ashkara sözlishishni xalimighanliqigha heyran qalmidim.”

Uyghur mejburiy emgikige xatime bérish xelq'araliq birleshmisi 4-yanwar élan qilghan bu heqtiki bayanatida éytishiche, xelq'ara olimpik komitéti “Béyjing qishliq olimpikida sétilidighan we kiyidighan mehsulatlarning mejburiy emgek bilen ishlepchiqirilmighanliqigha ishenchlik delillerni körsitelmigen”.

Ilgiri xelq'ara olimpik komitétining xitaydiki Uyghur mejburiy emgikige chétishliq bir shirket bilen olimpik xadimlirining musabiqide kiyidighan kiyimlirini teminlesh toghrisida toxtam tüzgenliki, “Anta” namliq bu xitay shirkitining “Shinjang paxtisi” ni ishlitish bilen pexirlinidighanliqi melum bolghanidi.

Uyghur mejburiy emgikige xatime bérish xelq'araliq birleshmisining 3 kishilik söhbet guruppisidiki Uyghur pa'aliyetchi, dunya Uyghur qurultiyining programma diréktori zumret'ay erkin xanim 4-yanwar bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, ‍olimpik komitétining “Anta” bilen toxtam tüzüshi uning nizamnamisidiki mejburiy emgek mehsulatlirini ishletmeslik toghrisidiki belgilimilergimu xilap ikenlikini bildürdi.

Lékin “Nyu-york waqti” gézitining 4-yanwardiki bir xewiride éytilishiche, xelq'ara olimpik komitéti ulargha bergen bu heqtiki bayanatida, özlirining anta shirkiti teminligen tenterbiye kiyimlirige qarita 3-terep tekshürüshi élip bérip, bu kiyimlerde mejburiy emgek “Mesilisi yoqluqi” ni bayqighanliqini éytqan.

Lékin zumret'ay erkin 3-terep tekshürüshining gumanliq ikenliki, hazirqi shara'itta terepsiz tekshürüsh élip bérish mumkinchiliki yoqlighini bildürdi.

Zumret'ayning éytishiche, xelq'ara olimpik komitéti tekshürüsh netijisige a'it delillerni ular bilen ortaqlashmighan, shundaqla ular olimpik emeldarlirigha bu jehettiki endishilirini ikki qétim éytqan. U 3-qétim körüshkende yene éytishni oylighan bolsimu, biraq di'alogning bikar qilin'ghanliqini bildürdi.

Xelq'ara olimpik komitétining di'alogni 8 ay dawamlashturup, qishliq olimpik musabiqisige bir ay qalghanda qoshumche shertlerni qoyushidiki meqsiti melum emes. Bennét frémenning éytishiche, kishilik hoquq teshkilatlirining olimpik komitéti bilen bolghan arisidiki perq bek éniq iken.

Bennét frémen mundaq deydu: “Bizning perqimiz bek éniq bolup, biz buni otturigha qoyduq. Ular di'alogqa qatnishidighanlargha cheklime qoymaqchi boldi. Ular biz tereptin 3 kishining qatnishishini, biz 5 kishining qatnishishini telep qilduq. Biz kimning bizge wekillik qilishini biz qarar qilidighanliqimizni éyttuq. Ular buni yaxshi körmidi. 2-Mesile biz ular bilen di'alogda asasliq nuqtini mejburiy emgekke qaritishqa qoshulduq. Biz di'alogning bir qismi süpitide tenheriketchilerning ipade erkinlikini muzakire qilishni telep qilghan. Bizning asasliq nuqtimizning mejburiy emgek ikenliki éniq. Shunga, biz ipade erkinlikini muzakire qilishni oylisaqmu, biraq qarshi terepning ret qilishini közde tutup, peqet mejburiy emgekke merkezlishishni qobul qilduq. Emma eng halqiliq nuqta, ular peqet‛"aktip anglash‚ni, yeni biz pikirimizni sözleydighan, ular peqet anglashni we xatirige élishnila teklip qildi. Biz ulargha ikki liniyelik di'alogni telep qilidighanliqimiz, biz pikirimizni ipadilesh bilen bir waqitta ularningmu olimpik buyumlirining Uyghur mejburiy emgikide ishlepchiqirilmasliqi üchün qandaq tedbirlerni alghanliqini anglashni telep qilduq. Lékin ular buni ret qildi”.

Uyghur mejburiy emgikige xatime bérish xelq'araliq birleshmisining 4-yanwar élan qilghan bayanatida éytishiche, xelq'ara olimpik komitéti xitayning ishchi-xizmetchilerning heq-hoquqini qoghdaydighanliqi, mejburiy emgekni ret qilidighanliqi toghrisida konkrét wedilerni bergenlikini éytqan. Biraq bayanatta, xelq'ara olimpik komitétining shunchilik köp delillerge qarimay, “Béyjinggha özining mejburiy emgikini tekshürüshige ishench baghlishi pütünley xam-xiyal” déyilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet