Mejburiy emgekning heqiqiti: lagérlardiki zawutlar

Muxbirimiz eziz
2021-01-14
Share
Mejburiy emgekning heqiqiti: lagérlardiki zawutlar Ishchilar ürümchidiki dawalash üsküniliri zawutida qoghdash kiyimi tikiwatqan körünüsh. 2020-Yili 27-yanwar, ürümchi.
REUTERS

Yéqinqi yillardin buyan bir qisim lagér shahidlirining guwahliq bérishi bilen lagérlarning qismen ehwalliri tashqiy dunyagha ashkar bolushqa bashlighan bolsimu, bir qisim mutexessisler "Mejburiy emgek meydani" dep atawatqan lagérlardiki mejburiy emgekke da'ir köpligen ehwallar taza éniq bolmay kelgen idi. "Bazfid xewerliri" ning muxbirliridin méga rajagopalan we alison killing 2020-yilidin tartip birlikte ishlewatqan lagérlar heqqidiki tekshürüsh doklati lagérlarning kéngiyishi we lagérlarning ichkiy qisimidiki qebihlikler heqqide tepsiliy melumatlar bérip kelgen idi. Mezkur chatma doklatning ötken hepte élan qilin'ghan 4-qismi bolsa lagérlardiki mejburiy emgekning jeryanigha béghishlan'ghanliqi bilen alahide diqqet qozghidi.

Doklatta körsitilishiche, nöwette xitay hökümiti yéngidin qurup chiqqan lagérlarning sani yüzdin ashidighan bolup, nöwette bu mu'esesseler yalghuz adem qamashqa emes, eksiche qamalghan kishilerni mejburiy emgekke sélishqa ishlitilmekte iken. Bolupmu ötken üch yil mabeynide peyda bolghan lagér rayonidin az dégendimu 135 orunda zawut barliqi, bu zawutlarda ghayet zor kölemlik mejburiy emgekning dawam qiliwatqanliqi nöwettiki ré'alliqning sel qarashqa bolmaydighanliqini teqezza qilidiken.

Sün'iy hemrah süretliridin melum bolushiche, Uyghur diyaridiki barliq lagér zawutliri meyli lagérning ichki qismida bolsun yaki uninggha qoshna orunda bolsun, birdek tashqiy jehette oxshash alahidilikke ige iken. Ular uzun we chasa shekillik bina bolup, hemmisiningla dégüdek ögzisi kök renglik qeley bilen qaplan'ghan. Qismenliri bolsa qizil qeley bilen qaplan'ghan. Bu xildiki alahide mu'esselerni adette téz bolghanda birer aydila püttüriwetkili bolidighan bolup, köpinche polat tüwrüklerni qeleyler bilen qaplapla teyyar qilghili bolidiken. Bu heqte söz bolghanda méga buningdiki bezi xata chüshenchining xéli köp sandiki kishilerni qaymuqturup qoyghanliqini alahide tekitleydu.

"Biz bu tekshürüshni bashlashtin burun biz 'qarighanda, lagér sistémisi emdi mushu yerde toxtap qalidighan oxshaydu' dep qiyas qilghan iduq. Chünki shu waqitlarda nurghun sandiki lagér tutqunlirining qanuniy bolmighan tertip bilenla oxshimighan qamaq jazalirigha höküm qilinip türmilerge yollinip bolghanliqi heqqide oxshimighan yollardin uchurlar kelgili turdi. Yene bir qisim qazaqistan puqraliri qazaqistan'gha qayturulghili turdi. Xitay hökümiti, bolupmu shinjangdiki re'ismu 2019-yilining axiridiki muxbirlarni kütüwélish yighinida 'düshmen küchler' teshwiq qiliwatqan 'yighiwélish lagérliri' dégenlerning taqilip, 'oqush püttürgen' kishilerning top-topi bilen jemiyet qoynigha qaytip kelgenlikini sözleshke ötti. Emma aridin uzun ötmeyla buning pütünley saxta teshwiqat ikenliki ayding boldi. Yene bir qisim jaylardiki lagérlargha ornitilghan közitish munari dégendek bixeterlik tedbirliri élip tashlandi, eksiche uning ornigha téximu ilghan bolghan, emma anche közge chéliqmaydighan esliheler seplendi. Shundaqla xitay hökümitining emeliyette ‍özlirining lagér heqqididiki istratégiyesini özgertiwatqanliqi, xitay hökümitining lagérlarni yoqitish ornigha uni özgertip qurup chiqip, yéngidin qizil yaki kök qangaltir ögzilik ghayet zor qurulushlarni köplep séliwatqanliqi melum bolghili turdi. Bu qurulushlar bolsa hazirmu izchil dawam qiliwatidu. Démek ilgiriki kona lagér qurulushliridiki minglighan tutqunlar hazir yéngidin qurulghan qizil yaki kök qangaltirliq qurulushlargha yötkelgen. Biz ziyaret qilghan shahidlardin birnechchisi del mushu xil téximu qattiq bashqurulidighan orunlargha yötkelgenler iken."

"Bazfid xewerliri" ning xadimliri jezmleshtürgen mushu xildiki lagérlarbilen baghlinishliq bolghan zawutlarning ‍omumiy kölimi ikki milyon kuwadrat métirdin ashidighan bolup, amérikidiki "Ford" shirkitining "Dunyadiki eng chong zawut" dep teriplinidighan michigan shitatidiki sana'et rayonidinmu chong iken. Yene bir jehettin alghanda xitay hökümitining özi élan qilghan iqtisadiy sahege da'ir melumatlarda körsitilshiche, xitaydiki ichkiy ishlepchiqirish omumiy qimmiti (GDP) eng téz éshiwatqan rayonlarning biri Uyghur diyari iken. Bolupmu buning ékisport sodisi bilen chétishliq ikenliki Uyghur diyaridiki nurghun ékisport mehsulatlirining emiliyette del mushu lagérlardiki mejburiy emgekning mehsulati ikenlikining bir muhim ispati iken. Méga xanim ziyaret qilghan kishilerning hemmisila bu jehette oxshap kétidighan bayanlarni tilgha alghan.

"Lagérlargha baghlinishliq yene bir muhim mesile mejburiy emgektur. Emma bu lagérdikilerning hemmisi lagérning ichidiki zawutlarda mejburiy emgekke qatnishidu, dégenlik emes. Emma shunisi éniqki, lagirgha qamalghan kishiler bilen mejburiy emgek otturisida mustehkem bolghan bir türlük baghlinishning barliqi köp tereplime pakitlardin ayding boluwatidu. Derweqe hazirche bizning qolimizda türmilerge oxshash bolmighan qamaq jazasini öteshke yollan'ghan kishiler bilen bu xil mejburiy emgek otturisida qandaq baghlinish barliqi heqqide köp matériyal yoq. Shunga bu heqtiki ehwallar lagérdikidin perqliq bolushi mumkin. Biz igiligen ehwalda kishiler eng deslep chaqmaq tézlikide hemde ghayet zor sanda tutqun qilin'ghan. Bolupmu 2017-yili tutqun qilin'ghan kishiler bilen bolghan söhbette ularning hemmisila dégüdek özlirining lagérgha kirgen haman minglighan kishilerning alliqachan qamilip bolghanliqini körgenlikini éytti. Shular qatarida tursun'ay isimlik ‍uyghur shahid bolsa lagérgha élip kélin'gendila lagér derwazisigha toplan'ghan minglighan kishilerni körgen. Shundaq bolghanliqi üchün lagér deslep bashlan'ghanda u jay bekla tiqmaq-tiqmaq bolup ketken. Uyqu we tamaq dégenlerde éghir mesile körülgen. Bunche köp kishilerning biraqla tutqun qilinishi bizge xitay hökümitining bu kishilerni uzun mezgil tutup turush niyitining alliqachan shekillinip bolghanliqini, emma buninggha teyyarlighan eslihelirining demalliqqa yétishmey qalghanliqini körsitip béridu. 2018-Yilidin bashlap andin biz körüwatqan qizil qangaltirliq binalar peyda bolushqa bashlidi. Bu binalarni sélish asan we köp waqit ketmeydighan bolghachqa uzun mezgil tutup turush nishan qilin'ghan kishilerni toplap bashqurushqa bekla ong kelgen. Chünki bu bekla bixeter usul, dep qaralghan."

Doklatta körsitilishiche, Uyghur diyaridiki lagérlargha jaylashqan zawutlar hemde "Xitayche bilmeydighan", "Horunluq idiyiside boluwatqan" Uyghurlarning ayda toqquz somdin 350 som (55 amérika dolliri) ghiche oxshimighan ish heqqi bilen yüz minglighan sanda mushu zawutlarda ishlewatqanliqi, ularning her küni 10-12 sa'etlep ishligendin kéyin axshamliri shi jinpingning nutuqini öginishke mejbur bolushi dégenler heqqide hazirche melum bolghan maddiy ispatlar taghdek döwilen'gen halda iken. Emdi hazirqi mesile tashqi dunyaning, shuningdek ashu xil mejburiy emgekning wastilik menpe'etdarliri bolghan dunyawiy shirketlerning buninggha qandaq jawab qayturushi iken.

"(Jow) baydin hökümiti bu mesilide qandaq mewqede bolidu hemde qandaq tedbirleni qollinidu, dégen'ge hazirche birnerse déyelmeymiz. Méni hazir bekrek özige qiziqturiwatqan téma bu xildiki mejburiy emgek bilen dunyawiy teminat zenjirining qandaq munasiwiti bar hemde buni qandaq hel qilish lazim, dégen mesilidur. Bu heqte köpligen ispatlarni höjjetleshtürüsh hazir zörür boluwatidu. Hazir bu yerde téximu muhim bolghan bir mesile bar. U bolsimu mushu xildiki mejburiy emgek dawam qiliwerse Uyghurlarning hazirqi mewjutluqi qachan'ghiche dawam qilishigha birnerse démek qiyin. Chünki u xil ré'alliqta Uyghurlarning kimliki kéyinki ewlatqa ötmeyla ghayip bolushqa bashlaydu. Yene biri pütkül Uyghurlargha ortaq bolghan kolliktip garangliq hazir pütkül xelqni öz-özige ige bolushtin mehrum qalduriwatidu. Tashqi jehettiki ehwalni élip éytsaq hazir nurghunlighan xelq'araliq shirketler bizdin chaqqan bolup kétiwatidu. Ular hedisila özlirining bu xil mejburiy emgektin bixewer ikenlikini hemde özlirining teminat zenjiride bu xil mejburiy emgekke chétilish hadisisining yoq ikenlikini tekitleydu. Emdi shinjangning özidiki ré'alliqtin élip éytqanda hazir buni ispatlash yaki ret qilishning ilaji yoqning ornida, désekmu bolidu. Bir qisim shirketler bolsa buningdin xewiri yoq qiyapette öz ishini qiliwatidu. Héchkimningmu bu ishlar bilen kari bolmaywatidu. Chünki bu hal emiliyette ulargha héchqanche tehdit peyda qilghini yoq."

Méga we uning kespdashliri Uyghur diyaridiki zawutlarda mushu xildiki mejburiy emgekni bashtin kechürgen nurghun shahidlarni ziyaret qilghan bolup, shularning biri "Biz milyonlap pul tapqan. Emma erkinlikimizge özimiz ige bolalmighan makanda pulning héchqandaq qimmiti bolmidi" dégen. Tashqi dunyaning bu xil mejburiy emgekni cheklesh heqqidiki chuqanliri bolsa bu jehette birer xoshallinarliq utuqning barliqqa kélishige teqezza bolmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet