Xitay bayanatchisi “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” ning ünümi boluwatqanliqini ashkarilap qoydi

Washin'gtondin muxbirimiz gülchéhre teyyarlidi
2024.03.20
Wang-wenbing Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi wang wénbin 2023-yili 9-may seyshenbe küni béyjingda ötküzülgen qerellik muxbirlarni kütüwélish yighinida muxbirgha isharet qiliwatqan körünüsh. 2023-Yili 9-may, béyjing
AP

Amérikaning 2022-yili 6-ayning-22 künidin bashlap resmiy ijra qilinishqa bashlighan “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni”, uning kishilik hoquq depsendichilikini sodigha baghlap jazalash jehettiki eng küchlük qanuni tedbirlirining biri hésablinidu.

Halbuki Uyghur mejbury emgikini inkar qilishni dawam qilip kéliwatqan xitay hökümiti, bu qétim béyjingda échilghan ikki yighin jeryanida, atalmish Uyghur wekiller we bayanatchiliri arqiliq, Uyghur mejbury emgikini inkar qilishqa urunup kelmekte idi.

Xitay tashqi ishlar ministirliqi tor bétining xewirige qarighanda, 15-mart küni échilghan muxbirlarni kütüwélish yighinida xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi wang wénbin Uyghur mejbury emgikini inkar qilip, Uyghurlarni mejbury emgekke séliwatqanliqini “Namratliqtin qutuldurush”, “Kirimini ashurush” dégen sözler bilen aqlashqa yene urun'ghan.

Tashqi ishlar bayanatchisi wang wénbin, xitay xelq géziti muxbirining “Xewerlerge qarighanda, amérika filippinning paxta, kiyim-kéchek xam eshyasini shinjangdiki ‛mejburiy emgek‚ ke chétishliq dep guman qilip, filippindin kiyim-kéchek import qilishni qismen toxtatqan. Bu mesilide xitayning köz qarishi néme?” dégen so'aligha jawab bérip: “Bu pütünley xitaygha qarshi küchler toqup chiqqan, bu esirdiki eng chong qebih yalghanchiliq” dégen. U yene, amérikaning “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” emeliyette amérika siyasiyonlirining shinjangning muqimliqini öz ichige alghan xitayning tereqqiyatigha buzghunchiliq qilidighan qorali” dep eyibligen, arqidinla buni ispatlashqa urunup mundaq dégen:

“Men sizge bir qanche misal béreleymen: shinjangdiki bir shexsiy kiyim-kéchek shirkiti 2018-yilining axirida 2200 din artuq ademni ishqa orunlashturdi, az sanliq millet xizmetchiliri% 95 tin köprekini igilidi. Emma amérika we gherbning jazasining tesiridin, shirketning asasliq shérikliri 2019-yildiki barliq zakazlarni arqa-arqidin emeldin qaldurdi, netijide shirketke nechche on milyon yüen biwasite ziyan boldi we xizmetchiler 500 din köprekke azaydi. Hazir shirketning nurghun zawutliri we üsküniliri bikar qélip, dölet ichidiki zakaz arqiliq meshghulatini aran dawam qiliwatidu”.

U yene melum chach mehsulatliri shirkitining tartqan ziyanlirini misal élip mundaq dégen: “Jazalashtin ilgiri, shinjangdiki bir chach ünche-merwayit shirkitining yilliq ishlepchiqirish iqtidari 50 milyon bulaq, yilliq éksport miqdari 30 milyon dollar bolup, yerlikning ishqa orunlishishigha zor töhpe qoshqan. Amérika “Mejburiy emgek qanuni” ni testiqlighandin kéyin, shirketning normal pul tölesh we tashqi péréwot yighish tijaritini emdi élip barghili bolmaydu, ishlepchiqirish we tijaret shara'iti dawamliq nacharlishidu, shirketning zakaz miqdari 40 pirsent töwenlidi”.

Amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisi (CBP) tunji qétim, 2020-yili iyunda, Uyghur rayonida mejburiy emgek bilen yasalghan dep qaralghan 800 ming dollar qimmitidiki 13 tonnigha yéqin chach mehsulatlirini chégrada tutup qalghan؛ shuningdin étibaren Uyghur élidiki lagérlar we mejburiy emgekke chétishliq bolghan shirketlerning chach mehsulatlirining amérika bazirigha kirishi cheklen'genidi.

Bu yil xitayning béyjingda échilghan ikki yighin jeryanidiki axbarat yighinida atalmish wekil ekrem memet'imin Uyghurlarning paxtichiliq saheside mejburiy emgekke sélinish mesilisige jawab bérip: “Qardek aq paxtilar bizning kirim menbeyimiz. Biz paxta térishqa tayinip pul tépip, mashina alimiz, öy alimiz. Yaxshi kün körimiz. Ejeba, özimizning yérige ishlep, paxtimizni térip yaxshi kün körüwatsaq, uni qandaqmu mejburlash dégili bolsun?” dégen bolsa, xu'a chünying bu widiyoni hembehirlep, “Shinjangdin kelgen memliketlik xelq qurultiyi wekili amérikaning ‛mejburiy emgek‚ ni bahane qilip paxta mehsulatlirimizgha jaza qoyushigha so'al qoydi” dep yazghan.

Ekrem memet'imin isimlik yuqiriqi wekil shu kündiki sözide yene, “Hazir paxta térish ishliri pütünley mashinilashti. Amérika shinjangning paxta yip sana'itige ‛mejburiy emgek‚ namida jaza yürgüzüsh arqiliq, mahiyette shinjangda ‛mejburiy ishsizliq‚ we ‛mejburiy namratliq‚ peyda qildi” dégen sözlernimu qilghanidi.

Wang wénbing bu qétimliq bayanatida ekrem memtimining sözlirini quwwetligendek, qeshqer wilayiti konasheher nahiyisidiki bir kent ahalisining 2019-yili 9-ayda xunendiki bir shirketke bérip 5000 yüen ma'ash bilen ishlewatqanda, 2020-yili, amérikaning jazasining tesiride, shirket emgek toxtamini bikar qilip, uni yurtigha qayturuwetkenlikini misal alghan, u yene amérikani “Qara qollirini shinjangdiki namratliqtin qutuldurush türige kéngeytip, axirida namratliqtin qutulghan her millettiki yerlik xelqning turmushini weyran qilmaqta” dep eyibligen.

Gerche xitay hökümiti Uyghurlarning xitay shirketliride öz ixtiyarliqi bilen ishleshke barghanliqini ilgiri sürüp, Uyghurlarni sözlitip teshwiqat élip bériwatqan bolsimu, mutexessisler ishchilarning “Yaq” déyish hoquqi bolmighan herqandaq emgekning mejburiy emgek hésablinidighanliqini, Uyghur rayonidiki mejburiy yötkep ishqa orunlashturush siyasitining xelq'araning tebiri boyiche mejburiy emgek hésablinidighanliqini körsitip kelmekte.

Wang wénbin yene “Amérikaning ‛Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni‚ shinjangdiki kishilerning kishilik hoquqigha éghir dexli-teruz qilipla qalmay, yer shari sana'et we teminlesh zenjirining muqimliqini éghir derijide qalaymiqanlashturup, xelq'araning iqtisad we soda qa'idilirige éghir buzghunchiliq qilidu, u 21-esirdiki eng dangliq rezil qanunlarning biri” dégen. U yene amérikani “Kishilik hoquq” din paydilinip bashqa döletlerge töhmet chaplash, bashqa döletlerning ichki ishlirigha arilishish bilen eyiblep, xelq'ara jem'iyettin amérikaning “Uyghur mejbury emgikining aldini élish qanuni” gha qarshi turushni telep qilghan.

Amérika hökümiti bolsa, Uyghur mejburiy emgikining bashqa mejburiy emgekler bilen bolghan perqining, uning dölet hamiyliqida élip bérilishi hem irqiy qirghinchiliqning bir qismi bolushida ikenlikini tekitlep kelmekte.

Kishilik hoquq közetküchiliri we mutexessislerning wang wénbining bayanlirigha qarshi X de bildürgen inkaslirigha qarighanda, wang wénbingning sözliri “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” ning heqiqeten ünümi boluwatqanliqini ispatlaydiken.

Kishilik hoquq közitish teshkilatining sabiq asiya ishliri diréktori sofi richardson xanim, radiyomizning bu heqte sorighan so'aligha yazghan jawab xétide mundaq deydu: “Xitay hökümiti bu bir nechche kün ichide shinjang iqtisadining gherbning jazasi sewebidin qiyniliwatqanliqini, emma merkizi hökümetning qollishi netijiside ishlarni nahayiti yaxshi qiliwatqanliqini éytti. Éniqki, xitay hökümiti siyasiy jehette özige eng qulayliq jawabni béridu, emeliyette u geplirining birsimu toghra emes”.

Sofé richardson xanim yene wang wénbinning gerche amérika we yawropa ellirige qayturma hujum qiliwatqan bolsimu, xuddi ilgirikige oxshashla öz jinayetlirini aqlashqa ajizliq qiliwatqanliqini hem héchqandaq pakit körsitilmigenlikini bildürüp mundaq deydu: “Tejribemge asaslan'ghanda, xitay emeldarlirining özlirining kishilik hoquq depsendichilikini inkar qilidighan pakitlarni otturigha qoyushi intayin az uchraydu. Ular peqet quruq gep-sözler bilen jawab béridu, mesilen, wang bu yerde otturigha qoyghan her qandaq ‛pakit‚ ularning oylighanlirigha bab kélidu, xalas. Xitayning shéfild xallamning mejburiy emgek tejribixanisi otturigha qoyghan pakitlargha ishenchlik jawab qayturushi üchün, bu rayonda heqiqiy musteqil, tekshürüshke yol qoyulushi kérek, emma ular üchün bu téximu tes. Amérika we gherbning eyiblishini bir tereplime qarash depla ret qilish ajiz we orunsiz charidur”.

Xitay diplomatiye ministirliqining bayanatchisi wang wénbin yene “Uyghur mejbury emgek” mesilisini aqlash üchün uni “Peqet chet'eldiki xitaygha qarshi küchlerning shinjangdiki muqimliq we tereqqiyatqa buzghunchiliq qilidighan, xitayning xelq'aradiki obrazigha buzghunchiliq qilidighan qoral” dégenni tekrarlighan.

U oxshash sözni Uyghur mejburiy emgiki mesiliside mutexessisleshken tetqiqatchi, kommunizm qurbanliri xatire fondining aliy tetqiqatchisi adri'an zénzge hujum qilghanda qollan'ghanidi. Wang wénbin 2020-yili 15-dékabir bu heqtiki bayanatida, uning Uyghur irqiy qirghinchiliqi we Uyghur mejburiy emgiki heqqide ispatliq doklatlirini ret qilip, shinjangda “Mejburiy emgek” barliqi heqqide yalghan xewer yasashni toxtitidighan waqit keldi dep jar salghanidi.

Adriyan zénz ependi wang wénbinning “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” gha bergen bayanati heqqidiki so'alimizgha élxet arqiliq jawab qayturup mundaq dédi: “Béyjingning bayanatchisi bu jazaning tesirini étirap qildi, bu emeliyette ‛Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni‚ we jaza tedbirlirining ünüm bériwatqanliqini ispatlaydu”.

Adryi'an zénz yene buning xitayning mejbury emgek mehsulatlirini cheklesh we Uyghur mejburiy emgikini axirlashturushta yenila riqabetler mewjutluqidin signal ikenlikini agahlandurup mundaq dep yazghan: “Undin bashqa uning bu sözliri yene uning dawamliq Uyghur rayonida chach mehsulatlirini ishlepchiqiridighanliqi we satidighanliqidin dérek béridu, axirida bu mehsulatlar ‛Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni‚gha oxshash qanuniy tedbir qollanmighan döletlerning bazirigha qarap aqidu”.

Amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisining torida élan qilin'ghan uchurlargha köre, Uyghur mejburiy emgikige munasiwetlik tutup qélish buyruqliri paxta, kiyim-kéchek, kompyutér zapchasliri we chach mehsulatliri, yémek-ichmek, aptomobil, quyash taxtisi qatarliq nahayiti keng da'iridiki köp xil mehsulatlargha baghlinidiken. “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” resmiy ijra qilinishqa bashlighandin tartip, -2023yili 8-ayghiche, Uyghur mejburiy emgikige chétishliq, dégen guman bilen amérika tamozhnasida toxtitip qoyulghan xitay mallirining qimmiti bir milyard 746 milyon dollargha yetken.

Xitay tashqi ishlar bayanatchisining bu qétimqi bayanati Uyghur rayonidin chiqqan her qandaq mehsulatning amérikigha kirishini chekleydighan bu qanunning otturigha qoyulushi, Uyghurlarni sistémiliq basturuwatqan we qul qiliwatqan xitayning soda-iqtisadigha deslepki qedemde zerbe bérishte, shundaqla xitayning xelq'ara obrazini chüshürüp, uning dunyagha kéngiyiwatqan tesirini chekleshte muhim rol oynap kéliwatqanliqini ilgiriligen halda gewdilendürüp bergen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.