Доктор андерс кор: “шинҗаңдин италийәгә әвәтилгән ‛деһқанчилиқ мәһсулатлири‚ хитайниң ирқий қирғинчилиқини нормаллаштуруш тәшвиқатиға янтаяқ болиду”

Вашингтондин мухбиримиз уйғар тәйярлиди
2024.05.15
xitay-italiye-poyiz “шинҗаң деһқанчилиқ вә чарвичилиқ мәбләғ селиш гуруһи” намидики хитай дөләт игиликидики ширкәт “деһқанчилиқ мәһсулатлири” намида үрүмчидин италийәниң салерно шәһиригә әвәтиш үчүн йүк пойизиға қачиланған мал. 2024-Йили 26-апрел.
ts.cn

Хитай хәвәрлиридин мәлум болушичә, 4-айниң ахири “шинҗаң деһқанчилиқ вә чарвичилиқ мәбләғ селиш гуруһи” намидики хитай дөләт игиликидики бир ширкәт “деһқанчилиқ мәһсулатлири” намида бир йүк пойизиға қачиланған мални үрүмчидин италийәниң салерно шәһиригә шәһиригә әвәткән. Чәт әлләрдики көзәткүчиләр, бу хитайниң уйғур дияридики ирқий қирғинчилиқ вәзийитини “нормаллаштуруш” вә өзиниң қаттиққол бастуруш сияситини һәқлиқ қилип көрситиш урунушиниң бир қисми, дәп қаралмақта.

“шинҗаң гезити” ниң бу һәқтики мәхсус хәвиригә асасланғанда, хитай һөкүмити игидарчилиқидики “шинҗаң деһқанчилиқ вә чарвичилиқ мәбләғ селиш гуруһи” ға тәвә 82 вагонлуқ бир хитай йүк пойизи үрүмчидин италийәниң салерно (Salerno) шәһиригә қарап йолға чиққан.

“зимистан” (Bitter Winter) ториниң хәвиригә қариғанда, бу йүк пойизда италийәгә елип берилған “деһқанчилиқ мәһсулатлири” ниң немиликини вә униң қандақ ишләпчиқирилғанлиқини ениқлаш һазирғичә мумкин болмиған. Хитай һөкүмитиму уйғур дияридин италийәгә әвәтилгән бу мәһсулатларниң характери һәққидә, йәни униң қандақ вә кимләр тәрипидин ишләпчиқирилғанлиқи һәққидә һечқандақ учур бәрмигән.

Түркийә һаҗәттәпә университетиниң дотсенти, тарих пәнлири доктори әркин әкрәм бу һәқтә инкас қайтуруп, уйғур дияридин италийәгә әвәтилгән бу екиспорт мәһсулатлириниң гуманлиқ икәнликини, униң уйғур мәҗбурий әмгики билән ишләпчиқирилған болуш еһтималиниң юқири икәнликини илгири сүрди.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқат гурупписиниң директори доктор һенрик шаҗивски (Henryk Szadziewski) уйғур дияридин италийәгә әвәтилгән “деһқанчилиқ мәһсулатлири” ниң әмәлийәттә һазирқи вәзийәттики еғир бир мәсилә икәнликини көрсәтти. Униң қаришичә, уйғур дияридин чәт әлләргә екиспорт қилинған яки әвәтилгән һәр қандақ бир мәһсулатта мәлум мәсилә мәвҗут болуп, уларни мәҗбурий әмгәк билән четишлиқ, дәп пәрәз қилишқа болидикән.

У мундақ деди: “мениңчә, хитайниң шинҗаңдин италийәгә бир йүк пойизи мал әвәтиши чоң бир тәрәққият. Немшқа дегәндә, һазир ғәрбий явропа хитайниң елип келидиған иқтисадий хәтиридин қутулушқа тиришиватиду. явропа йеқинда ‛мәҗбурий әмгәкни чәкләш қануни‚ ни йолға қойди. Италийә хитайниң ‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулушини қоллиған вә бу қурулушқа қатнашқан дөләт иди. Әмма италийә кейинчә ‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулушидин чекинди. Италийә ғәрби явропадики иқтисади күчлүк бир дөләт. Хитай һөкүмитиниң явро-асия қуруқлуқидин мал йөткийәлиши хитай үчүн бир ғәлибә. Шуниң билән биргә йәнә, хитай бу арқилиқ ‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулушиниң явро-асия чоң қуруқлуқиға созулған иқтисадий каридор икәнликидәк бир илгири сүрүшкә тиришиватиду. Демәкчимәнки, уйғур мәҗбурий әмгики мәсилисини тәтқиқ қиливатқан нурғун кишиләр уйғур районидин кәлгән һәр қандақ мәһсулатта мәсилә бар, йәни мәҗбурий әмгәк билән четишлиқ болуши мумкин дәп пәрәз қилалаймиз. Чүнки, шинҗаңда ишләпчиқирилған мәһсулатлар һәққидә йәни мәһсулатларниң қандақ вә кимләр тәрипидин ишләпчиқиридиғанлиқи тоғрисида тәкшүрүш елип барғили болмайду. Шуңа бу бир чоң мәсилә”.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши, уйғур америка җәмийити вә бихәтәрликини қоғдиғучилар җәмийитиниң италийәниң вашингтондики баш әлчихана хадимлириға хәт бәргән көрүнүш. 2024-Йили 7-май.
Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши, уйғур америка җәмийити вә бихәтәрликини қоғдиғучилар җәмийитиниң италийәниң вашингтондики баш әлчихана хадимлириға хәт бәргән көрүнүш. 2024-Йили 7-май.
UAA

Пирофессор лавра морфи вә нирола елиманиң 2022-йили 1-айдики доклатида мундақ дейилгән: “уйғур районидики деһқанчилиқта ишлитилгән уйғур мәҗбурий әмгики йәр шари тәминләш зәнҗиригә еғир тәһдит салиду. Хитай ишләпчиқарған омумий пахта мәһсулатиниң 85 пирсәнти, пәмидурниң 70 пирсәнттин көпрәки, (експорт қилинидиған пәмидор қияминиң 90 пирсәнти), яңақниң 50 пирсәнти вә үзүмниң 28 пирсәнти уйғур аптоном районида өстүрүлидикән.

Хитай һөкүмитиниң 2017-йилидин буян уйғур диярида лагер системиси қуруп вә уйғурларни кәң көләмдә тутқун қилип, милйонлиған уйғурларни заманиви қул сүпитидә лагер вә завутларда мәҗбурий әмгәккә салғанлиқи испатланған иди.

Америкадики сиясий анализчи, доктор андерс кор (Anders Corr) бу һәқтә җиддий инкас қайтуруп мундақ деди:

“мениңчә, хитайниң бу йүк пойизини италийәгә әвәтишниң икки түрлүк мәқсити бар. Бир тәрәптин, хитай сода җәһәттики бир аз пайдини көзлигән болуши мумкин. Мән италийәгә әвәткән бу пойизниң хитайға елип кәлгән әң чоң пайдисини тәшвиқат саһәсидики ғәлибә, дәп қараймән. Йәни хитайниң ирқий қирғинчилиқ болуватқан шинҗаңдин лиқ мал қачиланған бир йүк пойизини мушундақ шәкилдә очуқ-ашкара һалда явропадики бир дөләткә әвәтиши, улар үчүн бир тәшвиқат ғәлибиси һесаблиниду. Хитай бир қисим дөләтләргә, йәни хитай билән һәмкарлишишни халайдиған дөләтләргә шинҗаңда ишләпчиқарған мәһсулатларни елишни тәшвиқ қиливатиду. Шуниң билән бир вақитта йәнә чәт әлдин адәм елип келип шинҗаңни саяһәт қилдуруватиду. Бу шинҗаңдики ирқий қирғинчилиқ вәзийитини ‛нормаллаштуруш‚ қа пайдилиқ. Ениқки, хитай һөкүмити бу арқилиқ өзиниң райондики мустәбит сияситини һәқлиқ қилип көрситишкә урунуватиду”.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши, уйғур америка җәмийити вә “қоғдиғучилар” җәмийити (Safeguard Defenders) италийәниң америкада турушлуқ баш әлчиси мариангела заппия (Mariangela Zappia) ға бирләшмә мәктуп әвәтип, уйғур дияридин италийәгә әвәтилгән “деһқанчилиқ мәһсулатлири” қарита өзлириниң әндишә вә тәләплирини оттуриға қойған. Шуниң билән бир вақитта мәҗбурий әмгәк билән ишләпчиқирилған мәһсулатларниң италийәгә киришигә йолға қуюш, италийә имза қойған хәлқаралиқ әһдинамиләр вә шәртнамиләргә хилап икәнликини илгири сүргән.

Бу мәктупни йезишқа қатнашқан америка уйғур бирләшмисиниң рәиси әлфидар илтәбир ханим радийомиз зияритини қобул қилип, мундақ деди: “биз мәктупимизда хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита инсанийәткә қарши җинайәт ишлигәнликини вә уйғурларниң кәң көләмдә мәҗбурий әмгәккә селиватқанлиқини испатлири билән билдүрдуқ. Италийәниң америкада турушлуқ баш әлчиси мариангела заппия ханимдин италийә һөкүмитигә бесим ишлитип, италийәгә әвәтилгән ‛деһқанчилиқ мәһсулатлири‚ни тәкшүрүшини тәләп қилдуқ”.

Америка пирезиденти җов байден 2021 йили 12-айда имза қойған “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” 2022-йили 21-июндин башлап рәсмий иҗра қилинишқа башлиған. Мәзкур қанунға асасән уйғур диярида ишләпчиқирилип, америкаға импорт қилинидиған һәр қандақ мәһсулатниң уйғур мәҗбурий әмгики билән четишлиқи йоқлуқи қайил қиларлиқ дәлилләр билән испатланмиғучә, америка базириға кериши чәкләнгән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.