Уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк явропа-америка мунасивитидә муһим тема болмақта

Мухбиримиз әзиз
2022-05-19
Share
Уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк явропа-америка мунасивитидә муһим тема болмақта Америка ташқи ишлар министири антоний биллинкен(Antony Blinken)(солда) вә явропа комиссийәсиниң рәиси урсула фон дер лейен(Ursula von der Leyen) йиғиндин илгири таратқуларға баянат елан қилмақта. 2022-Йили 4-март, бирюссел, белгийә.
AP

Йеқинқи йиллардин буян изчил “дуняниң әң чоң ишләпчиқириш завути” дәп тәриплинип келиватқан хитайниң ғәрб дунясидин техника оғрилишидин башқа уйғур диярида зор көләмлик вә системилашқан мәҗбурий әмгәк механизимини бәрпа қилип чиққанлиқи һәрқайси мутәхәссисләрниң баянлиридин көпләп мәлум болушқа башлиди. Ғәрб дунясида қуллуқ әмгикиниң әбәдийликкә ахирлашқанлиқиға бир әсирдин ашқанда, хитайда йеңичә шәкилдики заманиви қуллуқниң қайтидин оттуриға чиқиватқанлиқини хитайдики охшимиған мәнбәләрму охшимиған шәкилләрдә ипадә қилди. Әң муһими бу хил мәҗбурий әмгәк бәдилигә ишләпчиқирилған ғайәт зор сандики мәһсулатларниң зор бир қисминиң ғәрб истимал базирида сетилиши бу мәсилиниң хәлқаралишишидики йәнә бир муһим сәвәб болуп қалди.

Ғәрб дунясиниң уйғур дияридики мәҗбурий әмгәккә болған әң кәскин ипадилириниң бири америка һөкүмитиниң бу һәқтә мәхсус қанун лайиһәси мақуллишида әкс әтти. Шуниң билән биргә 2021-йили июн ейида америка ташқий ишлар министири антони билинкенниң “йәттә дөләт башлиқлири йиғини” ға қатнишиш үчүн явропаға қилға сәпиридә мәхсус тилға елинған иди. Шу вақитта билинкен әпәнди ениқ қилип: “шинҗаңдики мәҗбурий әмгәк билән ишләнгән һәрқандақ мәһсулат дөлитимизгә екиспорт қилинмаслиқи, шуниңдәк биз һәрқандақ дөләткә, җүмлидин хитайға зулум яки башқиларниң һәқ-һоқуқлирини дәпсәндә қилишқа ярдәм бериш ролини ойнайдиған пән-техника яки тәйяр мәһсулатларни екиспорт қилмаслиқимиз лазим,” дегән иди.

Бу мәсилә америка билән явропа иттипақиниң париж шәһридә өткүзүлгән 16-майдики сода вә техника сөһбитидә йәнә бир қетим муһим тема сүпитидә оттуриға қоюлди. Йиғиндин кейин қилинған қошма баянатта явропа иттипақи, америка вә пуқравий җәмийәтләр бирликтә “дуня миқясида мәҗбурий әмгәккә қәтий хатимә бериш лазим” дәп көрсәтти. “җәнубий хитай әтигәнлик гезити” ниң 16-майдики обзор мақалисида көрситилишичә, явропа иттипақиниң сода ишлириға мәсул рәиси валдис домбровискис (Valdis Dombrovskis) бу һәқтә тохтилип: “биз иттипақдишимиз билән шинҗаң районидики мәҗбурий әмгәккә четишлиқ мәһсулатларни чәкләштә қандақ қилғанда әң зор дәриҗидә үнүм қазанғили болидиғанлиқини тәпсили муһакимә қилдуқ,” дегән.

Америка ташқий ишлар министири антоний билинкен вә сода министири җина раймандо (Gina Raimondo) бивастә иштирак қилған бу йиғинниң қошма баянатида хитайдики мәҗбурий әмгәк мәсилисиниң бивастә оттуриға қоюлуши маһийәттә уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк мәсилиси алиқачан икки тәрәп ортақ музакирилишиватқан тема болуп қалғанлиқидин бишарәт, дәп қариливатқанлиқи мәлум. Обзор мақалисидә ейтилишичә, уйғур дияридин чиқиватқан қуяш енергийәси тахтиси, кәм учрайдиған минерал маддилар вә пахта мәһсулатлири алдинқи мәзгилләрдә уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк билән бағланған һалда тилға елинған болса, бу қетимқи йиғиндин кейин “мәҗбурий әмгәк” темисиға четишлиқ даиригә һакиммутләқлиқни әмәлгә ашурушқа ярдими болидиған юқури пән-техника, җүмлидин тәқлидий әқил вә G6 техникиси қатарлиқларниңму қошулидиғанлиқи алаһидә тәкитләнгән.

Америка-хитай мунасивитидә барғансери чоң йериқлар пәйда болуватқанда, хитайға нисбәтән техиму зор чәкләш күчигә игә бундақ бир йүзлинишниң оттуриға чиқиши тоғрисида америка ташқий ишлар министири антоний билинкен ениқ қилип: “биз хитайни чәкләватқинимиз яки уни бесиватқинимиз йоқ. Биз пәқәт уларни очуқ вә әркин болған хәлқара қанунларға, шуниңдәк биз нәччә он йил вақит сәрп қилиш бәдилигә қуруп чиққан дуняви тәртипкә реайә қилсун, демәкчимиз” дегән.

“һазирқи тәминләш зәнҗири” ториниң тәтқиқатчиси мәсю йорк (Matthew York) хитай һөкүмити арқа тирәк болуватқан мәҗбурий әмгәк мәсилисиниң нөвәттә америка билән явропа оттурисидики муһим темилардин болуп қелиши һәққидә сөз болғанда, буниң бир муһим сәвәби нөвәттики дуняви тәминләш зәнҗириниң дәл уйғур дияридики мәҗбурий әмгәккә бағлинип қеливатқанлиқини, шундақла бу хил мәҗбурий әмгәкниң һазир америка вә явропа базириға зор дәриҗидә четишлиқ һадисә икәнликини тәкитләйду.

“қарайдиған болсақ, буниңдики реаллиқ адәмни бәкму һәйран қалдуриду. Бу район билән бағлинишлиқ болған тәминләш зәнҗиригә әң зор дәриҗидә тәсир көрситидиған саһәләр үчүн қуяш енергийә тахтиси, тоқумучилиқ мәһсулатлири, шуниңдәк шохла (пәмидор) мәһсулатлирини көрситиш мумкин. Бу саһә узундин буян кишиләрниң диққитидә болуп келиватиду. Чүнки дунядики пахта мәһсулатиниң бәштин бири, қуяш енергийә тахтисиниң йерими мушу йәрдин чиқиватиду. Йәнә бу хилдики мәҗбурий әмгәк йәнә көмүр, алтун қезиш вә еликтиронлуқ мәһсулатларни ишләпчиқириштиму қоллиниливатиду. Һазир мәҗбурий әмгәкниң йәнә алюмин буюмлири, машина батарийәси, йемәклик қиямлири қатарлиқ саһәләрдиму қоллиниливатқанлиқи һәққидә пикирләр мәвҗут. Бу саһәдики мәһсулат ишләпчиқириватқан ширкәтләр болса дәл ашу дунявий тәминләш зәнҗириниң әң муһим һалқилири һесаплиниду. Әмма һазирқи әң муһим мәсилә бу саһәдә мәҗбурий әмгәкниң қайси дәриҗидә қоллиниливатқанлиқи, йәнә келип буниң испатлиғучи дәлилләрдур. Бу җәһәттә биз дуч келиватқан қийинчилиқ бәк көп.”

Әмма йеқинқи мәзгилләрдә мәлум болушқа башлиған бәзи учурлар хитайдики бир қисим ширкәтләрниң америка иҗра қилиш алдида туриватқан мәҗбурий әмгәккә қарши чариларниң “сүзгүчлири” дин “саламәт” өтүп кетиш үчүн “мудапийә чарилири” ни ишқа селиватқанлиқини көрсәтмәктә икән. Болупму уйғур дияри билән бағлинишлиқ болған мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириниң бир қисми һазир “вийетнамда шиләнгән”, “камбоджада ишләнгән” дегәндәк ялған маркилар билән орап-қачилинип давамлиқ һалда ғәрб базириға екиспорт қилинмақта икән. Бу һәқтә сөз болғанда мәсю йорк әпәнди мушуниңға охшаш һадисиләрниң, җүмлидин мәҗбурий әмгәк билән бағлинишлиқ тәминләш зәнҗиригә мәбләғ салғучиларниң нөвәттики уйғур мәҗбурий әмгикини чәкләшкә пәйда қиливатқан қийинчилиқлириниң аз болмайдиғанлиқини алаһидә тәкитләйду.

“һазир биз үчүн техиму һушяр болидиған пәйт йетип келиватиду. Дәрвәқә, бу һадисини тәшкил қилғучи елементлар ичидә биз көрүватқан бәкму көп шәйиләр мәвҗут. Болупму бу саһәгә мәбләғ салғучи бир қисим ширкәтләр дәл мушу һадисиниң давам қилиши үчүн охшимиған дәриҗидә шараит һазирлап бериватиду. Шуңа бу саһәдә биз аддийғинә сөз қилип қоюш биләнла чәклинип қалсақ буниң һечқанчә үнүми болмайду. Буниң үчүн биздә әмәлий характирдики оператсийә шәклини алған һәқиқи һәркәт болуши бәкму зөрүр. Биз шу вақиттила өзимизниң қилған бу ишлиримиздин тәскин тапалаймиз. Җов байдин өткән йили имза қойған ‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қанун лайиһиси‚ бу йил июн ейидин башлап иҗра қилиниду. Әмма һазирқи мәсилә бу қанун лайиһисини қайси дәриҗидә әмилиләштүргили болиду, дегәнгә берип тақиливатиду. Йәнә келип буниң нәтиҗисидә қайси ширкәтләрниң қандақ маллири америка таможнисида мусадирә қилиниду, дегән мәсилиму һазир бир қийинчилиқ болуватиду. Мәсилән, шинҗаңда дукан ачқан ‛тесла‚ ширкитиниң маллири қандақ болиду? ‛валмарт‚ ширкитиниң тоқумучилиқ саһәсидики мәһсулатлирини шинҗаңдин әкирмәсликкә қарши чиқиши қандақ болиду? һазир бу ишларға алдирап бир нәрсә дегили болмайду.”

Мәлум болушичә, америка билән явропа иттипақи хитай мәсилисидә көп мәсилидә ортақ қарашқа игә болсиму, әмәлий һәркәт җәһәттә явропа иттипақи америка һөкүмитидәк актип әмәс икән. Бәзиләр бу җәһәттин алғанда америка һөкүмитини явропа иттипақиға техиму көпрәк бесим пәйда қилиши лазим, дәп қаримақта икән. Һалбуки, украинадики уруш вәзийити түпәйлидин явропа иттипақи диққәт мәркизини изчил русийәгә қоюп кәлмәктә икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт